Skąd się bierze łojotokowe zapalenie skóry?

Łojotokowe zapalenie skóry ma nawrotowy charakter: okresy poprawy przeplatają się z zaostrzeniami. Łojotokowe zapalenie skóry głowy i twarzy może więc wymagać okresowej terapii podtrzymującej. Objawy ŁZS mogą nasilać się zimą, pod wpływem stresu, drażniących kosmetyków lub niektórych chorób ogólnych. Choroba może utrzymywać się przez dłuższy czas, ale zwykle nie stanowi zagrożenia dla zdrowia ogólnego [1].

• Łojotokowe zapalenie skóry nie jest zakaźne i nie wynika z braku higieny [7].
• W rozwoju ŁZS uczestniczą drożdżaki Malassezia, lipidy sebum, zaburzenia bariery ochronnej skóry oraz podatność gospodarza.
• Typowe objawy łojotokowego zapalenia skóry to rumień, żółtawe lub tłuste łuski, łuszczenie skóry, świąd i pieczenie.
• Łojotokowe zapalenie skóry głowy zwykle wymaga regularnego mycia skóry głowy oraz okresowego stosowania szamponu leczniczego dobranego do objawów.
• Nagłe, rozległe albo oporne na leczenie zmiany powinien ocenić lekarz, ponieważ mogą przypominać inne dermatozy lub współwystępować z chorobami ogólnymi.

Jeżeli zmiany są silnie odgraniczone i pokryte grubą łuską, warto sprawdzić, czym różnią się łuszczyca a ŁZS.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Choroby skóry.

Łojotokowe zapalenie skóry, określane także jako wyprysk łojotokowy, jest przewlekłym lub nawracającym zapaleniem skóry w obszarach łojotokowych. Łojotokowe zapalenie skóry nie jest chorobą zakaźną [7]. Najczęściej rozwija się na owłosionej skórze głowy, skórze twarzy i górnej części tułowia, czyli tam, gdzie liczne są gruczoły łojowe i jednostki włosowo-łojowe. Na skórze głowy łojotokowe zapalenie skóry może mieć postać od drobnego łupieżu do wyraźnego rumienia z łuszczeniem skóry. Łupież może być łagodną, słabo zapalną postacią tego samego spektrum zmian na skórze głowy. Zmiany rozwijają się głównie w okolicach bogatych w łój, stąd nazwa choroby [2].

Łojotokowe zapalenie skóry dotyczy osób w każdym wieku, lecz ma dwa typowe okresy występowania: pierwsze miesiące życia oraz czas od dojrzewania do dorosłości. Najnowsza metaanaliza 121 badań oszacowała łączną częstość na 4,38%, przy dużym zróżnicowaniu zależnym od wieku, populacji i sposobu rozpoznawania [3].

Drożdżaki rodzaju Malassezia naturalnie zasiedlają powierzchnię skóry, dlatego samo ich wykrycie nie oznacza choroby ani grzybicy. W ŁZS znaczenie ma raczej nieprawidłowa reakcja skóry na ich metabolity. Mikroorganizmy rozkładają lipidy sebum, a powstające wolne kwasy tłuszczowe mogą naruszać barierę naskórkową i uruchamiać reakcję zapalną u osób podatnych [1].

Gruczoły łojowe oraz ujścia mieszków włosowych tworzą środowisko bogate w lipidy, które sprzyja bytowaniu Malassezia. Gruczoły łojowe są najliczniejsze m.in. na skórze głowy, czole i w środkowej części twarzy. Sama aktywność gruczołów łojowych, skóra tłusta ani nadmiar sebum nie wyjaśniają jednak całego mechanizmu. Nie oznacza to, że ich nadmierna aktywność jest jedyną przyczyną. Sama ilość drożdżaków lub wydzielanie sebum nie korelują konsekwentnie z nasileniem choroby. Ważne są także skład łoju, dojrzewanie komórek naskórka, mikrobiom oraz indywidualna odpowiedź odpornościowa, która podtrzymuje stan zapalny [1]. Wieloczynnikowy mechanizm wyjaśnia, dlaczego osoby o podobnym stopniu przetłuszczania mogą mieć różne nasilenie zmian i odmiennie reagować na te same kosmetyki.

Łojotokowe zapalenie skóry głowy może przypominać nasilony łupież. W łojotokowym zapaleniu skóry głowy łuszczenie bywa rozlane, a skóra głowy może być tłusta i podrażniona. Łuski przyklejają się do skóry głowy i włosów, a stan zapalny może przekraczać granicę linii włosów. Choroba nie zawsze ogranicza się więc do owłosionej skóry głowy i ma charakter nawrotowy. Silny świąd i drapanie mogą prowadzić do łamania włosów; wyraźne wypadanie włosów wymaga sprawdzenia innych możliwych przyczyn.

Łojotokowe zapalenie skóry twarzy obejmuje zwykle brwi, boki nosa, okolice fałdów nosowo-wargowych, uszy i brodę. Na skórze twarzy częściej dominują cienkie łuski i pieczenie, a łojotokowe zapalenie skóry brwi może powodować drobne złuszczanie. Na klatce piersiowej lub plecach zmiany bywają płatkowe, obrączkowate albo mogą tworzyć ogniska o kolistym kształcie [2].

Rozpoznanie ustala się zwykle na podstawie badania dermatologicznego: wyglądu, rozmieszczenia i przebiegu zmian. Obecność Malassezia w zeskrobinach nie potwierdza ŁZS, ponieważ drożdżaki te są częścią prawidłowej mikrobioty. Przy nietypowym obrazie lekarz ocenia, czy stan zapalny odpowiada ŁZS, i może rozważyć dermatoskopię, badanie mikologiczne lub biopsję oraz różnicowanie m.in. z łuszczycą, atopowym i kontaktowym zapaleniem skóry, grzybicą czy trądzikiem różowatym [2].

Warto skonsultować się z lekarzem, gdy objawy ŁZS są rozległe, bolesne, sączące, pokryte strupami, prowadzą do nadżerek lub podejrzenia wtórnej infekcji. Oceny wymaga również nagły ciężki początek, brak poprawy mimo prawidłowej pielęgnacji, zajęcie powiek, znaczne wypadanie włosów albo niepewność co do rozpoznania. Jeżeli dominuje bardzo sucha, swędząca skóra i wyprysk w innych lokalizacjach, pomocne może być porównanie z opisem atopowego zapalenia skóry u dorosłych.

Leczenie łojotokowego zapalenia skóry ma ograniczać Malassezia, stan zapalny i nagromadzoną łuskę oraz wspierać barierę ochronną skóry. Łojotokowe zapalenie skóry głowy wymaga zwykle równoczesnej kontroli drożdżaków i zapalenia. Inne preparaty stosuje się na skórę głowy, a inne na skórę twarzy. Do opcji należą leki przeciwgrzybicze, krótkie kursy leków przeciwzapalnych i inhibitory kalcyneuryny; leki doustne rozważa się pod kontrolą lekarza w rozległych lub opornych przypadkach [5]. Preparaty keratolityczne pomagają w usuwaniu nagromadzonej łuski.

Szampon na łojotokowe zapalenie skóry może działać przeciwgrzybiczo, keratolitycznie lub przeciwzapalnie. W leczeniu łojotokowego zapalenia skóry głowy preparat powinien dotrzeć do skóry głowy, nie tylko do włosów. Stosuje się m.in. ketokonazol, cyklopiroks, siarczek selenu albo kwas salicylowy. Szampon przeciwłupieżowy należy pozostawić na czas wskazany w ulotce lub przez lekarza, ponieważ jego działanie zależy od kontaktu ze skórą głowy [5].

W zaostrzeniu szampon przeciwłupieżowy stosuje się regularnie według zaleceń, a po poprawie możliwe jest leczenie podtrzymujące. Regularne stosowanie bywa potrzebne, ponieważ łojotokowe zapalenie skóry głowy nawraca. Gdy zmiany dotyczą głowy, pielęgnacja skóry z ŁZS nie powinna polegać na zdrapywaniu łuski ani intensywnym olejowaniu.

Łojotokowe zapalenie skóry twarzy wymaga łagodnego codziennego oczyszczania preparatem bez mydła, delikatnego osuszania oraz stosowania lekkiego kremu wspierającego barierę skóry. Na skórze twarzy specjalistyczne produkty powinny być możliwie proste i niekomedogenne. Należy ograniczyć kosmetyki na bazie alkoholu, intensywne peelingi i produkty zapachowe. Leki przeciwgrzybicze, krótkotrwale stosowane miejscowe glikokortykosteroidy lub inhibitory kalcyneuryny powinny być dobierane do lokalizacji i używane zgodnie z zaleceniem; należy zwrócić szczególną uwagę na okolice oczu [2].

Profilaktyka łojotokowego zapalenia skóry oznacza przede wszystkim ograniczanie nawrotów. Pomaga regularne stosowanie zaleconych preparatów, łagodna pielęgnacja skóry, unikanie drapania i obserwowanie indywidualnych czynników zaostrzających. Po ustąpieniu zmian nie zawsze należy całkowicie odstawiać szampon przeciwłupieżowy; u części osób leczenie podtrzymujące zmniejsza częstość nawrotów [4].

Nie ma potwierdzonej diety na ŁZS ani podstaw do rutynowego przyjmowania cynku, kwasów omega-3 czy witamin z grupy B bez rozpoznanego niedoboru. Domowe sposoby i suplementy nie powinny zastępować oceny przyczyny zmian. Systematyczny przegląd badań wskazuje, że dane żywieniowe są ograniczone i nie pozwalają formułować mocnych zaleceń. Zbilansowana dieta, obejmująca warzywa, owoce, orzechy i nasiona, wspiera ogólny stan zdrowia, lecz nie zastępuje leczenia [6]. Zła dieta może nasilać objawy łojotokowego zapalenia skóry.