Choroba Hashimoto – najczęstsza przyczyna niedoczynności tarczycy

• Choroba Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, nazywaną także przewlekłym limfocytowym zapaleniem tarczycy.
• Przy Hashimoto objawy wynikają głównie z rozwoju niedoczynności tarczycy; typowe są zmęczenie, uczucie zimna, sucha skóra, zaparcia i przyrost masy ciała.
• Podstawowe badania laboratoryjne obejmują TSH i fT4, a w ocenie podłoża autoimmunologicznego wykorzystuje się przeciwciała tarczycowe.
• Prawidłowy poziom przeciwciał nie wyklucza choroby, a ich wysokie stężenie przy prawidłowej czynności tarczycy nie oznacza automatycznie konieczności leczenia hormonalnego.
• Gdy rozwinie się jawna niedoczynność tarczycy, leczeniem pierwszego wyboru jest lewotyroksyna; dawkę ustala lekarz.
• W chorobie Hashimoto dieta i zmiana stylu życia mogą wspierać stan zdrowia, lecz nie zastępują lewotyroksyny ani leczenia zaleconego przez lekarza.

Szersze omówienie mechanizmu, objawów i terapii zawiera artykuł Niedoczynność tarczycy – przyczyny, objawy i leczenie. Inne materiały o hormonach i chorobach gruczołów porządkuje dział choroby tarczycy.

• choroby tarczycy

Choroba Hashimoto, czyli przewlekłe limfocytarne zapalenie tarczycy, jest chorobą autoimmunologiczną. Układ odpornościowy organizmu błędnie rozpoznaje własne komórki tarczycy jako zagrożenie. Zapalenie tarczycy Hashimoto wiąże się z naciekiem limfocytów, przewlekłym stanem zapalnym i stopniowym niszczeniem miąższu tarczycy. Z czasem gruczoł może wytwarzać za mało hormonów tarczycy, co prowadzi do rozwoju niedoczynności [4].

Układ odpornościowy wykorzystuje kilka mechanizmów uszkadzania tarczycy. W procesie autoimmunologicznym istotną rolę odgrywają przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej, czyli anty-TPO, oraz przeciw tyreoglobulinie, czyli anty-TG. Przeciwciała anty-TPO stwierdza się u ponad 90% osób z rozpoznaną chorobą Hashimoto, jednak sam dodatni wynik nie określa stopnia niedoczynności tarczycy ani nie służy do dobierania dawki leku [4]. Wyniki przeciwciał zawsze interpretuje się łącznie z TSH, fT4, objawami klinicznymi i badaniem lekarskim.

Choroba Hashimoto częściej występuje u kobiet i najczęściej ujawnia się w wieku 30–50 lat, choć może rozwinąć się w każdym wieku, także u dzieci i mężczyzn [1]. Choroba Hashimoto jest przewlekła, ale jej przebieg jest bardzo zróżnicowany. Nie każda osoba z przeciwciałami od razu ma niedobór hormonów tarczycy. W zespołach wielogruczołowych proces autoimmunologiczny może obejmować także inne gruczoły, jednak nie jest to regułą [4].

Nie ma jednej przyczyny, która wyjaśnia rozwój choroby Hashimoto. Zależy on od różnych czynników: znaczenie mają predyspozycje genetyczne, a układ odpornościowy może reagować odmiennie pod wpływem środowiska. Wśród rozważanych elementów są m.in. nadmiar jodu, niektóre infekcje, leki i inne obciążenia. Czynniki środowiskowe oraz predyspozycje rodzinne nie działają jednak tak samo u każdego. Czynniki środowiskowe są tylko częścią złożonego mechanizmu i nie pozwalają przewidzieć, kto zachoruje [4]. Ponieważ choroba Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, samo ograniczenie pojedynczego produktu lub czynnika nie zatrzymuje rozwoju choroby w sposób potwierdzony i przewidywalny.

Przebieg choroby Hashimoto bywa wieloletni, a zapalenie tarczycy może długo pozostawać bezobjawowe. Rozwój choroby może przez długi czas nie wpływać na wyniki hormonalne. Początkowo czynność tarczycy może być prawidłowa. Następnie może pojawić się subkliniczna niedoczynność tarczycy, w której TSH jest podwyższone, a fT4 pozostaje w zakresie referencyjnym. Kolejnym etapem może być jawna niedoczynność tarczycy z podwyższonym TSH i obniżonym fT4. Rzadko na początku zapalenie tarczycy uwalnia zapasy hormonów i przejściowo powoduje objawy nadczynności, określane jako hashitoksykoza [4].

Rozwój choroby nie zawsze jest liniowy. U części osób funkcja gruczołu pozostaje stabilna przez lata, a u innych stopniowo maleje. W przebiegu choroby decyzje kliniczne opiera się na zmianach czynności tarczycy, a nie na samych przeciwciałach. Dlatego dla oceny przebiegu choroby Hashimoto ważniejsze są kontrolne wyniki TSH i fT4 niż częste powtarzanie anty-TPO lub anty-TG [2].

Choroba Hashimoto może być rozpoznana dopiero po połączeniu wywiadu i wyników badań. Diagnostyka zaczyna się od wywiadu, badania szyi i oceny objawów. Podstawowe badania laboratoryjne to TSH oraz fT4. TSH jest zwykle pierwszym parametrem ocenianym przy podejrzeniu niedoczynności tarczycy, lecz nie istnieje jeden prawidłowy wynik dla Hashimoto niezależny od laboratorium, wieku, ciąży i sytuacji klinicznej [3].

Przeciwciała anty-TPO wspierają rozpoznanie podłoża autoimmunologicznego. Anty-TG mogą dostarczyć dodatkowych informacji, ale dodatnie przeciwciała nie są równoznaczne z jawną niedoczynnością tarczycy. Badania laboratoryjne lekarz może poszerzyć o morfologię, ferrytynę, lipidogram, glikemię, witaminę B12 lub witaminę D, jeżeli objawy albo choroby współistniejące to uzasadniają [4].

W chorobie Hashimoto USG tarczycy nie zawsze jest konieczne do potwierdzenia rozpoznania. Badanie może być przydatne, gdy tarczyca jest powiększona, wyczuwalny jest guzek, występują objawy uciskowe albo wyniki przeciwciał są ujemne mimo klinicznego podejrzenia. USG tarczycy ocenia wielkość i strukturę gruczołu oraz cechy, które może powodować przewlekłe zapalenie tarczycy, lecz samo nie określa produkcji hormonów tarczycy [2].

Choroba Hashimoto nie zawsze wymaga leczenia hormonalnego; decyzja zależy od czynności tarczycy. Gdy anty-TPO lub anty-TG są podwyższone, ale TSH i fT4 pozostają prawidłowe, leczenie farmakologiczne zwykle nie jest potrzebne; lekarz ustala natomiast plan kontroli. W subklinicznej niedoczynności tarczycy decyzja o terapii zależy m.in. od wartości TSH, objawów, wieku, chorób sercowo-naczyniowych i planowania ciąży [3].

W jawnej niedoczynności tarczycy standardem jest lewotyroksyna, syntetyczny odpowiednik tyroksyny T4. Lek uzupełnia niedobór hormonów tarczycy, ale nie usuwa samej skłonności autoimmunologicznej. Dawkę dobiera się indywidualnie, a po jej zmianie kontroluje TSH. Większość chorych z trwałą niedoczynnością tarczycy wymaga leczenia przez całe życie [2].

Lewotyroksynę należy przyjmować zgodnie z zaleceniami. Pokarm, preparaty żelaza i wapnia oraz niektóre leki mogą zmniejszać jej wchłanianie, dlatego sposób przyjmowania i odstępy trzeba omówić z lekarzem lub farmaceutą [1]. Osobny artykuł wyjaśnia relację Hashimoto a alkohol. Czy alkohol wpływa na działanie leków na tarczycę.

Nie należy samodzielnie zwiększać dawki, odstawiać leku ani zastępować go suplementem. Nadmiar lewotyroksyny może prowadzić do objawów nadczynności, zaburzeń rytmu serca i utraty masy kostnej [1].

Nie istnieje jedna dieta lecząca chorobę Hashimoto ani zatrzymująca rozwój choroby w przewidywalny sposób. Choroba ta nie jest leczona samą zmianą jadłospisu. Zbilansowany jadłospis może wspierać prawidłową pracę organizmu, ale nie zastępuje terapii. Odpowiednia dieta powinna być zbilansowana i dostarczać energię, białko, błonnik, składniki odżywcze oraz potrzebną ilość witamin i składników mineralnych. Mogą się w niej znaleźć warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, kasza gryczana, nasiona roślin strączkowych, jaja, tłuste ryby i olej rzepakowy. Taki model żywienia wspiera cały organizm, ale nie zastępuje leczenia niedoczynności tarczycy [7].

Choroba Hashimoto nie stanowi sama w sobie wskazania do diety bezglutenowej. Przegląd systematyczny badań u osób bez celiakii wskazuje, że dane są nadal niespójne i nie uzasadniają powszechnej eliminacji glutenu [5]. Dietę bezglutenową stosuje się przy rozpoznanej celiakii lub innym wyraźnym wskazaniu. Także dieta bezlaktozowa nie jest rutynowym zaleceniem, jeśli nie potwierdzono nietolerancji laktozy lub innej przyczyny jej zastosowania [7]. Związek ten szerzej omawia artykuł Celiakia a choroby tarczycy – czy mają związek.

Czego unikać? Przede wszystkim nadmiaru jodu z suplementów i preparatów z alg, ponieważ może pogarszać autoimmunologiczne zapalenie tarczycy [1]. Nie ma natomiast potrzeby automatycznego eliminowania produktów takich jak brokuły, kalafior, soja czy orzechy ziemne, jeśli są spożywane w zwyczajowych ilościach. Obróbka termiczna dodatkowo zmniejsza aktywność części związków goitrogennych [7].

Selen i witamina D pełnią istotną rolę w fizjologii tarczycy, ale suplementacja nie jest zamiennikiem lewotyroksyny [7]. W ostatnich latach metaanaliza z 2024 roku wykazała wpływ selenu na niektóre parametry laboratoryjne, jednak nie daje to podstaw do automatycznego stosowania go u każdego pacjenta [6]. Produkty bogate w selen są elementem zwykłej diety, ale spożycie orzechów brazylijskich wymaga umiaru, ponieważ ich zawartość selenu jest bardzo zmienna. Suplementy warto dobierać dopiero po ocenie diety, wyników i ryzyka nadmiaru.

W chorobie Hashimoto aktywność dopasowana do możliwości, regularny sen, niepalenie tytoniu i ograniczenie przewlekłego stresu wspierają samopoczucie, układ sercowo-naczyniowy i kontrolę wagi [1]. Zmiana stylu życia nie wycisza jednak choroby w przewidywalny sposób. Przy trudnościach z redukcją wagi pomocne może być omówienie przyczyn opisanych w materiale Jak schudnąć z brzucha przy Hashimoto?

Choroba Hashimoto może współwystępować z innymi chorobami o podłożu autoimmunologicznym, m.in. celiakią, cukrzycą typu 1, reumatoidalnym zapaleniem stawów, toczniem lub autoimmunologicznym zapaleniem żołądka [1]. Cukrzyca typu 1 także jest chorobą autoimmunologiczną i wymaga odrębnego leczenia. Nie oznacza to, że każda osoba wymaga szerokiego pakietu badań przesiewowych. Zakres diagnostyki powinien wynikać z objawów, wywiadu rodzinnego i oceny lekarza [3].

Choroba Hashimoto wymaga szczególnie uważnej kontroli przed planowaną ciążą i w jej trakcie. Zapotrzebowanie na lewotyroksynę może się zmieniać, a docelowe wartości TSH zależą od etapu ciąży i zaleceń lekarza. Nie należy samodzielnie zmieniać dawki [1]. Więcej informacji zawiera poradnik Jak choroba Hashimoto wpływa na przebieg ciąży?