Bostonka u dorosłych – objawy i leczenie. Jak długo zaraża?

Czy bostonka jest zaraźliwa? Tak. Osoba chora jest najbardziej zakaźna w pierwszym tygodniu choroby, ale wirus może być wydalany jeszcze przez kilka tygodni po ustąpieniu objawów. Dlatego odpowiednia higiena pozostaje ważna także wtedy, gdy gorączka, ból gardła i wysypka bostońska już zniknęły.

• Bostonka, czyli choroba dłoni, stóp i ust, może wystąpić w każdym wieku, chociaż najczęściej dotyka dzieci poniżej 5. roku życia.
• Pierwsze objawy bostonki, takie jak gorączka, złe samopoczucie, ból gardła i brak apetytu, mogą pojawić się 3 do 5 dni po zakażeniu.[1]
• Po kilku dniach mogą rozwinąć się bolesne owrzodzenia jamy ustnej oraz charakterystyczna wysypka na dłoniach i podeszwach stóp.
• Bostonka u dorosłych może mieć nietypowy przebieg z rozsianymi, bolesnymi lub pęcherzowymi zmianami.
• Choroba zwykle trwa 7–10 dni, ale zakaźność może utrzymywać się dłużej ze względu na wydalanie wirusa z kałem.[2]
• Leczenie bostonki ma charakter objawowy i obejmuje przede wszystkim odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz łagodzenie bólu i gorączki.
• Pilnej oceny wymagają m.in. zaburzenia świadomości, sztywność karku, silny ból głowy, objawy odwodnienia i szybkie pogorszenie stanu ogólnego.

Więcej informacji o podobnych zakażeniach znajdziesz w dziale dotyczącym infekcji wirusowych. Bolesne nadżerki w jamie ustnej mogą przypominać także opryszczkowe zapalenie jamy ustnej.

Bostonka to potoczna nazwa choroby dłoni, stóp i ust, określanej po angielsku jako hand, foot and mouth disease, w skrócie HFMD. Nie jest ona związana z amerykańskim miastem Boston, mimo że polska potoczna nazwa może to sugerować. Nie należy jej również mylić z foot and mouth disease, czyli pryszczycą występującą u zwierząt.

Choroba bostońska jest wywoływana przez enterowirusy z rodziny Picornaviridae. Najczęściej są to wirusy Coxsackie, w tym Coxsackie A16 i Coxsackie A6, oraz enterowirus 71. Wirus Coxsackie A6 bywa związany z bardziej rozległym i nietypowym obrazem zmian skórnych, również u osób dorosłych.[2]

Choroba dłoni, stóp i jamy ustnej występuje na całym świecie. Szczyt zachorowań w klimacie umiarkowanym często przypada na lato i wczesną jesień. Zakażenia szybko rozprzestrzeniają się zwłaszcza w żłobkach i przedszkolach, dlatego dorosłych bostonka często dotyczy po bliskim kontakcie z chorym dzieckiem.

Przebycie zakażenia nie zapewnia pełnej odporności specyficznej na wszystkie wirusy wywołujące chorobę. Z tego powodu bostonkę można przechodzić więcej niż raz.

Do zakażenia dochodzi przede wszystkim przez bezpośredni kontakt z osobą chorą lub materiałem zawierającym wirusa. Patogen może znajdować się w wydzielinie dróg oddechowych, ślinie, płynie z pęcherzyków oraz w kale.

Bostonka przenosi się:

• drogą kropelkową podczas kaszlu, kichania i rozmowy;
• drogą fekalno-oralną, np. za pośrednictwem brudnych rąk po skorzystaniu z toalety lub zmianie pieluchy;
• przez dotykanie pęcherzyków i kontakt z ich zawartością;
• przez wspólne naczynia, ręczniki, zabawki, klamki i inne zanieczyszczone powierzchnie;
• rzadziej przez połknięcie wody zanieczyszczonej wirusem, zwłaszcza gdy została skażona kałem osoby chorej.[3]

Zakażenie spowodowane dotknięciem zanieczyszczonego przedmiotu rozwija się wtedy, gdy wirus zostanie następnie przeniesiony do ust, nosa lub oczu. Sam moment kontaktu z chorym nie oznacza jeszcze, że u każdej osoby wystąpią objawy. Część zakażeń może przebiegać bezobjawowo.

Bostonka wysypka najczęściej powoduje na skórze dłoni i stóp płaskie lub lekko uniesione czerwone plamki. Niektóre przekształcają się w charakterystyczne pęcherzyki wypełnione płynem. Mogą być bolesne, a przy nietypowym przebiegu również swędzące.

Wysypka na dłoniach może obejmować wnętrze dłoni, palce i ich boczne powierzchnie. Na stopach zmiany często występują na podeszwach stóp, palcach i piętach. Pęcherzyków nie należy przekłuwać, ponieważ ich zawartość może zawierać wirusa.[1]

Po kilku tygodniach od infekcji u niektórych osób obserwuje się bruzdy w płytce paznokcia lub schodzenie paznokci. Zjawisko to opisywano głównie u dzieci, a bezpośredni związek przyczynowy z HFMD nie został jednoznacznie potwierdzony. Paznokcie zazwyczaj odrastają samoistnie.[1]

U większości chorych bostonka trwa około 7–10 dni. Gorączka i objawy grypopodobne mogą ustąpić wcześniej, natomiast zmiany skórne oraz owrzodzenia jamy ustnej goją się stopniowo.[5]

Jak długo zaraża bostonka? Chory jest zazwyczaj najbardziej zakaźny w pierwszym tygodniu choroby. NHS wskazuje, że największe prawdopodobieństwo transmisji przypada na pierwszych 5 dni od początku objawów.[5] Nie oznacza to jednak, że po 5 albo 7 dniach ryzyko całkowicie znika.

Zakaźność utrzymuje się dłużej, ponieważ wirus może być obecny w kale przez dni lub tygodnie po ustąpieniu objawów.[3] Dlatego na pytanie, jak długo zaraża osoba chora, nie można odpowiedzieć jedną sztywną liczbą. Najwyższa zakaźność dotyczy ostrej fazy, ale przestrzeganie zasad higieny powinno być kontynuowane przez kolejnych kilka tygodni.

Jeśli oprócz typowej wysypki dominują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, pomocne może być osobne omówienie, ile trwa biegunka wirusowa. Długotrwała biegunka nie jest jednak charakterystycznym objawem bostonki i może wymagać odrębnej diagnostyki.

Nie ma standardowego leczenia przyczynowego, które usuwałoby wirusy wywołujące HFMD. Leczenie bostonki ma zatem charakter objawowy, a większość chorych zdrowieje samoistnie.[3]

W łagodzeniu objawów mogą pomóc:

• odpowiednie nawodnienie i częste picie chłodnych płynów;
• miękkie, łagodne posiłki;
• unikanie kwaśnych, słonych, gorących i pikantnych potraw;
• odpoczynek;
• chłodne okłady na bolesne zmiany;
• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe odpowiednie dla danego pacjenta.

Paracetamol albo ibuprofen mogą być stosowane zgodnie z ulotką, po uwzględnieniu przeciwwskazań, innych przyjmowanych leków, ciąży i chorób przewlekłych. Regularne podawanie leku na zapas bez gorączki lub bólu nie jest konieczne. Wątpliwości dotyczące bezpiecznego preparatu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.

Antybiotyki nie działają na enterowirusy. Mogą być potrzebne wyłącznie w przypadku potwierdzonego nadkażenia bakteryjnego, a nie jako rutynowe leczenie bostonki.[5]

Początkowe złe samopoczucie, katar i ból gardła mogą przypominać przeziębienie, lecz charakterystyczna wysypka wymaga innego podejścia niż porady dotyczące tego, jak łagodzić przeziębienie w pierwszych dniach.

Konsultacja jest wskazana, gdy rozpoznanie nie jest pewne, objawy są nasilone albo nie poprawiają się po 7–10 dniach. Lekarz powinien także ocenić pacjentów z osłabionym układem odpornościowym, przewlekłymi chorobami oraz kobiety w ciąży.

Pilnej pomocy wymagają:

• niemożność przyjmowania płynów i objawy odwodnienia;
• bardzo wysoka lub przedłużająca się gorączka;
• silny ból głowy albo sztywność karku;
• senność, dezorientacja lub zaburzenia świadomości;
• drgawki, zaburzenia ruchu lub inne objawy neurologiczne;
• duszność, ból w klatce piersiowej albo kołatanie serca;
• szybko narastająca, rozległa lub silnie bolesna wysypka;
• cechy nadkażenia zmian, takie jak ropna wydzielina, nasilający się ból i obrzęk.

W przypadku nietypowego obrazu, nasilonego bólu lub trudności w nawodnieniu możliwa jest konsultacja z lekarzem. Podczas rozmowy można omówić przebieg zakażenia, wygląd zmian, choroby współistniejące i zasadność dalszego badania stacjonarnego.

Powikłania bostonki występują rzadko. Najczęstszym praktycznym problemem jest odwodnienie spowodowane bolesnymi owrzodzeniami jamy ustnej i ograniczeniem picia.[1]

Rzadkie możliwe powikłania obejmują wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu i porażenia. Alarmujące są zwłaszcza silny ból głowy, sztywność karku, światłowstręt, wymioty oraz zaburzenia świadomości.[1]

W piśmiennictwie opisywano również zapalenie mięśnia sercowego i inne ciężkie powikłania ogólnoustrojowe, jednak dotyczą one pojedynczych przypadków i znacznie częściej wiązały się z ciężkimi zakażeniami u dzieci niż z typową bostonką u zdrowych dorosłych.[6]

Nie istnieje powszechnie stosowana w Polsce szczepionka zapewniająca ochronę przed wszystkimi enterowirusami wywołującymi bostonkę. Profilaktyka bostonki opiera się więc na podstawowych zasadach higieny.[3]

Należy przede wszystkim:

• często myć ręce wodą z mydłem, szczególnie po skorzystaniu z toalety i zmianie pieluchy;
• unikać dotykania oczu, nosa i ust nieumytymi rękami;
• nie dzielić ręczników, naczyń, kubków ani sztućców;
• zasłaniać usta podczas kaszlu i kichania;
• regularnie czyścić zabawki, klamki, telefony i inne często dotykane przedmioty;
• stosować dezynfekcję powierzchni zgodnie z przeznaczeniem używanego preparatu;
• unikać kontaktu z płynem z pęcherzyków;
• ograniczyć bliski kontakt, w tym całowanie i wspólne korzystanie z naczyń, w ostrej fazie choroby.

Po wyschnięciu pęcherzyków ryzyko wynikające z kontaktu z ich zawartością maleje, ale nadal konieczne jest dokładne mycie rąk ze względu na wydalanie wirusa z kałem.