Wskaźnik WHR i WHtR – co to jest, jak się mierzy i jak interpretować wyniki

• WHR (waist-to-hip ratio, spotykane również jako waist hip ratio) to stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Oblicza się go, dzieląc obwód talii przez obwód bioder podany w tej samej jednostce [1].
• WHtR (waist-to-height ratio) to stosunek obwodu talii do wzrostu. NICE klasyfikuje u dorosłych z BMI poniżej 35 kg/m² wynik 0,4–0,49 jako prawidłowy poziom otłuszczenia centralnego, 0,5–0,59 jako zwiększone, a 0,6 lub więcej jako wysokie otłuszczenie centralne [2].
• WHO wskazuje, że WHR wynoszący co najmniej 0,90 u mężczyzn i co najmniej 0,85 u kobiet wiąże się ze znacznie zwiększonym ryzykiem powikłań metabolicznych [1].
• Wiarygodna interpretacja wyników wymaga prawidłowego pomiaru. Jeżeli wynik ma być porównywany z progami WHO, obwodu pasa nie należy mierzyć przypadkowo na wysokości pępka ani w najwęższym miejscu tułowia [1].
• Wskaźnik WHR i WHtR warto analizować razem z BMI, obwodem talii, zmianami masy ciała i innymi informacjami zdrowotnymi. Żaden z tych parametrów samodzielnie nie rozpoznaje choroby [2,3].

Więcej informacji o klasyfikacji masy ciała znajdziesz w artykule wyjaśniającym, czym różnią się nadwaga i otyłość. Szerszy kontekst przyczyn, diagnostyki i leczenia przedstawia dział Otyłość.

Wskaźnik WHR opisuje stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Dostarcza informacji przydatnej w ocenie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej: im wyższa wartość, tym większy jest obwód talii w stosunku do bioder. Gdy tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie w okolicy brzucha, mówi się o otyłości centralnej, brzusznej lub androidalnej [1].

WHR bywa również nazywany wskaźnikiem talia–biodra. Pomaga opisać typ otyłości oraz proporcje sylwetki, ale określenia takie jak sylwetka typu „jabłko” czy „gruszka” są jedynie obrazowym uproszczeniem. Sylwetkę typu androidalnego wiąże się z większym nagromadzeniem tłuszczu w okolicy brzucha, natomiast przy sylwetce typu gynoidalnego większa część tkanki tłuszczowej znajduje się w okolicy bioder i ud. Sam wygląd ciała nie zastępuje pomiarów ani oceny klinicznej.

Wskaźnik WHtR porównuje obwód pasa ze wzrostem. Angielska nazwa waist to height ratio wyjaśnia jego konstrukcję: jest to stosunek obwodu talii do wysokości ciała. NICE zaleca stosowanie WHtR jako praktycznej miary centralnego otłuszczenia u dorosłych z BMI poniżej 35 kg/m², obok klasyfikacji BMI [2].

Oba wskaźniki są miarami pośrednimi. Nie określają procentowej zawartości tłuszczu ani nie mierzą bezpośrednio tkanki tłuszczowej otaczającej narządy w jamie brzusznej. Dlatego ocena otyłości trzewnej wymaga szerszego spojrzenia niż sam wynik WHR lub WHtR.

Aby obliczyć wskaźnik WHR, należy podzielić obwód talii przez obwód bioder:

WHR = obwód talii / obwód bioder

Jeżeli obwód talii wynosi 84 cm, a obwód bioder 100 cm, obliczenie wygląda następująco: 84 / 100 = 0,84. Obie wartości muszą być wyrażone w tych samych jednostkach. Wynik WHR jest bezwymiarowy.

Innymi słowy, WHR pokazuje, jak duży jest obwód pasa w relacji do bioder. Stosunek obwodu talii do bioder nie opisuje jednak całkowitej masy ciała ani procentowej zawartości tłuszczu. Kalkulator WHR może automatycznie wykonać działanie, lecz nie skoryguje nieprawidłowo zmierzonych obwodów.

WHtR (waist-to-height ratio) oblicza się, dzieląc obwód talii przez wzrost:

WHtR = obwód talii / wzrost

Jeżeli obwód pasa wynosi 84 cm, a wzrost 168 cm, wskaźnik WHtR wynosi 0,50. Obie wartości należy podać w tych samych jednostkach, na przykład w centymetrach. Wynik, podobnie jak WHR, nie ma jednostki.

Kalkulator WHtR potrzebuje tylko dwóch danych: obwodu pasa oraz wzrostu. Może ograniczyć ryzyko błędu rachunkowego, ale wiarygodność wyniku nadal zależy od prawidłowego pomiaru. Kalkulator WHtR nie rozpoznaje nadwagi, otyłości, cukrzycy ani zespołu metabolicznego.

NICE wyróżnia u dorosłych z BMI poniżej 35 kg/m² następujące przedziały WHtR [2]:

• od 0,4 do 0,49 – prawidłowy poziom otłuszczenia centralnego, bez zwiększonego ryzyka zdrowotnego wynikającego z centralnego nagromadzenia tłuszczu;
• od 0,5 do 0,59 – zwiększone otłuszczenie centralne i zwiększone ryzyko zdrowotne;
• 0,6 lub więcej – wysokie otłuszczenie centralne i dalszy wzrost ryzyka zdrowotnego.

Praktyczna zasada NICE mówi, aby starać się utrzymywać obwód pasa poniżej połowy wzrostu, czyli WHtR poniżej 0,5 [2]. Nie oznacza to jednak, że wynik poniżej 0,4 pozwala samodzielnie rozpoznać niedowagę lub niedostateczną zawartość tkanki tłuszczowej. W takiej sytuacji potrzebna jest ocena BMI, zmian masy ciała, sposobu żywienia, stanu zdrowia i ewentualnych objawów.

Warto zaznaczyć, że NICE dopuszcza stosowanie waist to height ratio u kobiet i mężczyzn z różnych grup etnicznych, w tym u osób z dużą masą mięśniową. Zalecenie odnosi się przede wszystkim do dorosłych z BMI poniżej 35 kg/m². Wytyczne nie zalecają stosowania tej klasyfikacji w ciąży [2].

Sam wynik WHtR nie rozpoznaje cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, choroby sercowo-naczyniowej ani zespołu metabolicznego. Informuje o proporcji obwodu talii do wzrostu i pomaga w ocenie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej oraz związanego z nim ryzyka.

Wskaźnik BMI, czyli body mass index, opisuje relację masy ciała do kwadratu wzrostu. Oblicza się go według wzoru: masa ciała w kilogramach podzielona przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu. WHO klasyfikuje u dorosłych nadwagę jako BMI ≥25 kg/m², a otyłość jako BMI ≥30 kg/m². BMI jest jednak wskaźnikiem zastępczym, dlatego pomiary takie jak obwód pasa mogą uzupełnić ocenę otłuszczenia [3].

BMI dostarcza niewiele informacji o rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej i nie rozróżnia tłuszczu od beztłuszczowej masy ciała. WHR opisuje stosunek obwodu talii do bioder, natomiast WHtR odnosi obwód pasa do wzrostu. Każdy z tych parametrów odpowiada więc na inne pytanie.

Osoba o prawidłowej masie ciała według BMI może mieć podwyższony obwód talii lub WHtR. Z kolei wysoki wynik BMI u osoby z rozbudowaną masą mięśniową nie musi odzwierciedlać nadmiernej zawartości tłuszczu. Właśnie dlatego w indywidualnej ocenie wykorzystuje się także inne wskaźniki i informacje kliniczne.

American Heart Association wskazuje, że obwód talii może dostarczać dodatkowych informacji o ryzyku chorób układu krążenia ponad ocenę opartą wyłącznie na BMI, ponieważ lepiej odzwierciedla centralne otłuszczenie [4]. Pojedynczy pomiar nie pozwala jednak przewidzieć choroby u konkretnej osoby.

Najbardziej użyteczna jest łączna ocena masy ciała, BMI, obwodu talii, WHR lub WHtR oraz zmian zachodzących w czasie. Należy uwzględnić również ciśnienie tętnicze, glikemię, profil lipidowy, palenie tytoniu, poziom aktywności fizycznej, wywiad rodzinny i choroby współistniejące.

Jeżeli WHR lub WHtR jest podwyższony, najpierw warto ponownie zmierzyć obwód pasa zgodnie z przyjętym protokołem. Regularne monitorowanie ma sens wyłącznie przy zachowaniu tej samej techniki. Niewielka różnica może wynikać z ułożenia taśmy, fazy oddechu lub pory pomiaru, a nie z rzeczywistej zmiany ilości tkanki tłuszczowej.

Utrzymujący się podwyższony wynik warto omówić podczas konsultacji medycznej w kontekście BMI, zmian masy ciała, ciśnienia tętniczego, glikemii, lipidogramu i chorób współistniejących. WHO podkreśla, że ocena osoby z nadwagą lub otyłością powinna uwzględniać czynniki ryzyka chorób niezakaźnych, powikłania oraz ewentualną niepełnosprawność [3].

Leczenie otyłości nie powinno sprowadzać się do obniżenia jednej liczby. WHO klasyfikuje otyłość jako przewlekłą, nawrotową chorobę wynikającą ze złożonych interakcji czynników biologicznych, środowiskowych i behawioralnych [3]. Postępowanie może obejmować zdrowe nawyki żywieniowe, odpowiednio dobraną aktywność fizyczną i wsparcie behawioralne, a przy określonych wskazaniach również farmakoterapię lub leczenie chirurgiczne.

Leki wspomagające leczenie otyłości nie są odpowiedzią na sam nieprawidłowy WHR lub WHtR. Wybór metody leczenia otyłości wymaga pełnej oceny klinicznej, uwzględniającej między innymi stopień nadmiernej masy ciała, występujące powikłania, wcześniejsze postępowanie oraz przeciwwskazania.

WHO zaleca dorosłym co najmniej 150–300 minut aerobowej aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności tygodniowo albo 75–150 minut aktywności o dużej intensywności, ewentualnie równoważne połączenie obu rodzajów wysiłku [5]. Rodzaj, czas i intensywność ruchu należy dopasować do stanu zdrowia, sprawności oraz możliwości danej osoby.

Wytyczne obejmują także osoby żyjące z chorobami przewlekłymi lub niepełnosprawnością. Aktywność fizyczna powinna być wówczas indywidualnie dostosowana, a jej poziom zwiększany stopniowo i bezpiecznie. Siedzący tryb życia warto ograniczać w miarę możliwości, zastępując czas bez ruchu aktywnością odpowiednią do aktualnej sprawności [5].