Tabletka dzień po – do kiedy można wziąć i jak działa antykoncepcja awaryjna?

Tabletki dzień po działają przede wszystkim przed owulacją, opóźniając lub hamując uwolnienie komórki jajowej. Nie są to tabletki wczesnoporonne i nie przerywają istniejącej ciąży [1, 3]. Nie zastępują regularnej antykoncepcji ani nie chronią przed HIV i innymi zakażeniami przenoszonymi drogą płciową [3].

• Lewonorgestrel stosuje się do 72 godzin, a octan uliprystalu do 120 godzin po niezabezpieczonym stosunku [1, 2].
• Głównym mechanizmem działania jest zahamowanie lub opóźnienie owulacji, a nie przerwanie ciąży [1, 3].
• Wymioty w ciągu 3 godzin od zażycia tabletki oznaczają konieczność przyjęcia kolejnej dawki zgodnie z ChPL [1, 2].
• Możliwe skutki uboczne obejmują m.in. nudności, ból brzucha, ból głowy, zmęczenie i nieregularne krwawienia [1, 2].
• Niektóre leki przeciwpadaczkowe, ryfampicyna, ryfabutyna, efawirenz i dziurawiec mogą obniżyć skuteczność preparatu [1, 2].
• Po octanie uliprystalu obowiązuje 5 pełnych dni przerwy przed rozpoczęciem lub wznowieniem antykoncepcji zawierającej progestagen; można ją rozpocząć 6. dnia [3].
• Polski pilotaż usług farmaceuty w zakresie zdrowia reprodukcyjnego w aptekach przedłużono do 30 czerwca 2028 r. [4, 5].

Informacje o regularnych metodach zapobiegania ciąży zawiera dział Antykoncepcja. Podstawy stosowania antykoncepcji awaryjnej przedstawia również poradnik tabletka „dzień po”.

Antykoncepcja awaryjna zmniejsza ryzyko ciąży po konkretnym zdarzeniu, gdy nie zastosowano zabezpieczenia albo zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła. Może być potrzebna w sytuacjach awaryjnych, takich jak pęknięcie prezerwatywy, pominięcie regularnej tabletki antykoncepcyjnej, błąd dotyczący plastra antykoncepcyjnego lub krążka dopochwowego albo stosunek bez zabezpieczenia.

To, czy błąd w regularnej antykoncepcji wymaga dodatkowego postępowania, zależy od rodzaju metody, liczby pominiętych dawek i momentu cyklu. Należy sprawdzić ulotkę konkretnego preparatu i skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem, zamiast automatycznie przyjmować antykoncepcję awaryjną.

Rodzaje antykoncepcji awaryjnej obejmują tabletki zawierające octan uliprystalu albo lewonorgestrel oraz wkładkę wewnątrzmaciczną z miedzią [3]. Założenie wkładki domacicznej z miedzią w ciągu 5 dni od niezabezpieczonego stosunku jest według WHO najskuteczniejszym rozwiązaniem awaryjnym, a następnie może zapewniać dalszą antykoncepcję [3]. Wymaga jednak kwalifikacji medycznej i założenia przez odpowiednio wykwalifikowaną osobę.

Tabletka dzień po jest metodą doraźną. Nie zapewnia ochrony przy kolejnym stosunku w ciągu tego samego cyklu miesiączkowego i nie powinna zastępować regularnej metody antykoncepcji.

To, do kiedy można wziąć tabletkę dzień po, zależy od substancji czynnej. Granic 72 i 120 godzin nie należy traktować jako czasu, do którego warto czekać. Skuteczność spada wraz z upływem czasu, dlatego preparat trzeba zastosować możliwie szybko [1, 2]. Czas liczy się od chwili niezabezpieczonego stosunku płciowego, a nie od początku kolejnego dnia.

Lewonorgestrel w dawce 1,5 mg stosuje się nie później niż 72 godziny, czyli 3 dni po stosunku. ChPL NorLevo wskazuje, że lek należy przyjąć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 12 godzin [2]. Po 72 godzinach nie mieści się on w zatwierdzonym schemacie.

Podstawowym mechanizmem działania tabletek dzień po jest zahamowanie albo opóźnienie owulacji. Preparat ma przesunąć uwolnienie komórki jajowej poza okres, w którym mogłoby dojść do zapłodnienia. Skuteczności nie można oceniać wyłącznie na podstawie daty spodziewanej owulacji, ponieważ jej rzeczywisty termin może różnić się od wyliczeń kalendarzowych.

Octan uliprystalu jest selektywnym modulatorem receptora progesteronowego. Może opóźnić pęknięcie pęcherzyka także po rozpoczęciu wzrostu stężenia hormonu luteinizującego (LH), ale nie działa, jeżeli owulacja już nastąpiła [1]. Dlatego należy przyjąć go możliwie szybko, a nie czekać do końca pięciodniowego okna.

Lewonorgestrel zapobiega owulacji lub ją opóźnia przez wpływ na szczyt LH. Zgodnie z ChPL działa przed rozpoczęciem wyrzutu LH; przyjęty później w cyklu nie wykazuje już działania antykoncepcyjnego w tym wskazaniu [2].

Antykoncepcja awaryjna nie jest farmakologicznym przerywaniem ciąży. Nie należy przedstawiać wpływu na implantację zarodka w błonie śluzowej macicy jako potwierdzonego głównego mechanizmu działania tabletek dzień po. Preparaty te zapobiegają ciąży przede wszystkim przez zahamowanie lub opóźnienie owulacji i nie przerywają ciąży już istniejącej [1, 3].

Tabletki wczesnoporonne należą do innej grupy leków. Tabletka dzień po nie usuwa zapłodnionej komórki jajowej ani nie jest przeznaczona do stosowania po potwierdzeniu ciąży. Nie należy również przypisywać jej skuteczności głównie zmianom śluzu szyjkowego.

Po zastosowaniu antykoncepcji awaryjnej mogą wystąpić działania niepożądane. W przypadku octanu uliprystalu są to objawy takie jak nudności, ból brzucha, ból i zawroty głowy, wymioty, bolesne miesiączkowanie, zmęczenie oraz zaburzenia nastroju [1]. Po lewonorgestrelu zgłaszano m.in. nudności, ból podbrzusza, ból głowy, zmęczenie, wymioty, biegunkę, tkliwość piersi i zmiany krwawienia [2]. Szczegóły zawiera poradnik tabletka dzień po – skutki uboczne.

Miesiączka może wystąpić wcześniej lub później, a możliwe są plamienia, nieregularne krwawienia oraz krwawienie skąpsze albo obfitsze niż zwykle [1, 2]. Po octanie uliprystalu należy wykonać test, gdy miesiączka opóźnia się o ponad 7 dni, przebiega nietypowo lub występują objawy ciąży [1]. Po lewonorgestrelu ciążę trzeba wykluczyć przy opóźnieniu przekraczającym 5 dni, nietypowym krwawieniu lub objawach ciąży [2].

Alkohol nie zwiększa skuteczności preparatu; praktyczne znaczenie mają zwłaszcza wymioty w ciągu 3 godzin od dawki. Więcej wyjaśnia artykuł tabletka dzień po a alkohol.

WHO nie wskazuje na znane poważne długoterminowe zagrożenia wynikające wyłącznie z wielokrotnego stosowania antykoncepcji awaryjnej, ale częstsze użycie może nasilać działania niepożądane i zaburzenia miesiączkowania [3]. Jednocześnie ChPL lewonorgestrelu nie zaleca ponownego stosowania w obrębie tego samego cyklu miesiączkowego ze względu na możliwość zaburzenia jego przebiegu [2].

Powtarzająca się potrzeba antykoncepcji awaryjnej jest wskazaniem do omówienia z lekarzem ginekologiem regularnej metody dopasowanej do potrzeb, stanu zdrowia i możliwości prawidłowego stosowania.

Zgodnie z ChPL ellaOne po octanie uliprystalu karmienie piersią nie jest zalecane przez tydzień; w tym czasie należy odciągać i odrzucać pokarm, aby podtrzymać laktację [1]. ChPL NorLevo zaleca nakarmienie dziecka bezpośrednio przed dawką lewonorgestrelu, a następnie przerwę w karmieniu trwającą co najmniej 8 godzin; odciągnięty w tym czasie pokarm należy odrzucić [2].

Tabletki dzień po są w Polsce wydawane na receptę. Lekarz może wystawić e-receptę po konsultacji, jeśli uzna zastosowanie leku za medycznie zasadne. Prywatna usługa recepta online nie gwarantuje otrzymania recepty.

W aptece uczestniczącej w pilotażu osoba od 15. roku życia może odbyć wywiad farmaceutyczny. Po ocenie zasadności farmaceuta może wystawić receptę na produkt zawierający octan uliprystalu [5]. Pilotaż przedłużono do 30 czerwca 2028 r., a udział aptek jest dobrowolny [4]. Szczegóły opisuje artykuł tabletka dzień po bez recepty.

Tabletka nie chroni przed kolejnym niezabezpieczonym stosunkiem. Po octanie uliprystalu należy zachować 5 pełnych dni przerwy przed rozpoczęciem lub wznowieniem antykoncepcji zawierającej progestagen; można ją rozpocząć 6. dnia [3]. Wcześniejsze podanie progestagenu może osłabić działanie uliprystalu. W okresie oczekiwania oraz do uzyskania skuteczności regularnej metody konieczna jest prezerwatywa lub wstrzemięźliwość. ChPL ellaOne zaleca metodę barierową do kolejnej miesiączki [1].

Po lewonorgestrelu można od razu kontynuować lub rozpocząć regularną antykoncepcję hormonalną, stosując dodatkowe zabezpieczenie zgodnie z instrukcją wybranej metody [2, 3].

Dodatni test ciążowy, silny lub jednostronny ból brzucha, omdlenie albo nietypowe krwawienie wymagają pilnej oceny medycznej. Krwawienie nie wyklucza ciąży pozamacicznej [1, 2].