Czy szumy uszne są niebezpieczne? Przyczyny i objawy alarmowe

Odpowiedź na pytanie, czy szumy uszne są niebezpieczne, zależy przede wszystkim od czasu ich pojawienia się, charakteru dźwięku, stanu słuchu oraz objawów towarzyszących. Szczególnego znaczenia nabierają szumy uszne połączone z nagłą utratą słuchu, silnymi zawrotami głowy, zaburzeniami równowagi lub objawami neurologicznymi [1].

• Szumy uszne najczęściej mają charakter subiektywny, czyli są słyszalne wyłącznie przez pacjenta.
• Do najczęstszych przyczyn należą ubytek słuchu związany z wiekiem, długotrwałą ekspozycją na hałas, zaleganie woskowiny, infekcje ucha oraz działania niepożądane niektórych leków.
• Pilnej konsultacji wymagają zwłaszcza nagły niedosłuch, szum zsynchronizowany z rytmem serca, jednostronne szumy uszne oraz współistniejące objawy neurologiczne.
• Diagnostyka obejmuje wywiad, badanie przewodu słuchowego, ocenę laryngologiczną i badania słuchu. W wybranych sytuacjach potrzebne są badania obrazowe.
• Aparaty słuchowe, terapia dźwiękiem i oddziaływania psychologiczne mogą zmniejszać dokuczliwość objawów, ale sposób postępowania zależy od rozpoznanej przyczyny.
• Nie należy samodzielnie odstawiać leków podejrzewanych o wywoływanie szumów.

Szumy uszne z zaburzeniami równowagi mogą być związane ze schorzeniami ucha wewnętrznego. Więcej informacji przedstawia artykuł o tym, jak funkcjonuje błędnik. Inne materiały dotyczące uszu, nosa i górnych dróg oddechowych znajdują się w sekcji poświęconej chorobom gardła i zatok.

• chorobom gardła i zatok

Szumy uszne, określane również jako tinnitus, to wrażenie dźwięku bez odpowiadającego mu zewnętrznego źródła. Mogą przypominać piski, gwizdy, szum biały, stukanie, buczenie lub dzwonienie w uszach. Dźwięk może być stały bądź okresowy, cichy lub intensywny, słyszalny w jednym uchu, w obu uszach bądź w obrębie głowy.

Szumy uszne występują zarówno u osób z niedosłuchem, jak i u pacjentów, u których podstawowe badanie słuchu nie wykazuje wyraźnych nieprawidłowości. Jedna z teorii zakłada, że po ograniczeniu sygnałów docierających z komórek słuchowych ucha wewnętrznego dochodzi do zmian aktywności dróg słuchowych i kory słuchowej mózgu [2]. W powstawaniu oraz odczuwaniu szumów znaczącą rolę mogą mieć również obszary układu nerwowego odpowiadające za uwagę i emocje.

Szum w uszach nie jest więc odrębną chorobą, ale objawem, którego przyczyny mogą być różne. U części pacjentów dolegliwość jest krótkotrwała, na przykład po koncercie lub innym narażeniu na silny hałas. U innych utrzymuje się przez wiele miesięcy i utrudnia funkcjonowanie w codziennym życiu.

Podstawowe rodzaje szumów usznych to szumy subiektywne i obiektywne.

Subiektywne szumy uszne słyszy wyłącznie pacjent. Jest to zdecydowanie najczęstsza postać dolegliwości. Może być związana z ubytkiem słuchu, uszkodzeniem ucha wewnętrznego, zmianami w obrębie nerwu słuchowego lub przetwarzaniem sygnałów w ośrodkowym układzie nerwowym.

Natężenie szumów może zmieniać się pod wpływem ruchów głowy, szyi lub żuchwy. Taki rodzaj objawów określa się niekiedy jako szumy somatosensoryczne. Mogą mieć związek między innymi z napięciem mięśni, stawem skroniowo-żuchwowym albo nieprawidłowościami w obrębie kręgosłupa szyjnego [2].

Przyczyny szumów usznych obejmują zarówno stosunkowo łatwe do usunięcia problemy w obrębie przewodu słuchowego, jak i choroby ucha wewnętrznego lub układu nerwowego. Do najczęstszych przyczyn szumów usznych należą:

• ubytek słuchu związany z wiekiem;
• przewlekłe narażenie na hałas albo jednorazowa ekspozycja na bardzo głośne dźwięki;
• zatkanie przewodu słuchowego przez woskowinę;
• płyn, stan zapalny lub infekcja ucha środkowego;
• choroba Ménière’a i inne zaburzenia ucha wewnętrznego;
• urazy głowy, szyi lub struktur narządu słuchu;
• zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego;
• niektóre leki;
• nadciśnienie tętnicze i wybrane zaburzenia naczyń krwionośnych;
• rzadziej guzy nerwu przedsionkowo-ślimakowego.

Zaleganie woskowiny może ograniczać drożność przewodu słuchowego i zmieniać sposób odbierania dźwięków. Usunięcie przeszkody przez wykwalifikowaną osobę może w takim przypadku zmniejszyć szum w uszach. Nie należy jednak samodzielnie wprowadzać patyczków ani innych przedmiotów do przewodu słuchowego.

Ubytek słuchu związany z hałasem może powstać po intensywnym koncercie, wybuchu albo wieloletniej pracy bez odpowiednich ochronników. Narażenie na hałas może jednocześnie powodować szumy uszne i uszkodzenie słuchu, które nie zawsze jest od razu zauważalne [4].

Szumy, niedosłuch i zawroty głowy mogą pojawiać się w chorobach ucha wewnętrznego. Gdy towarzyszą im wyraźne problemy z koordynacją, konieczne jest odróżnienie zaburzeń błędnikowych od schorzeń neurologicznych. Pomocne informacje zawiera materiał Czym jest i jak rozpoznać ataksję?.

Stres, niewyspanie i zaburzenia nerwicowe nie muszą być pierwotną przyczyną szumów, ale mogą zwiększać koncentrację na dźwięku i nasilać jego dokuczliwość. Osoby cierpiące z powodu przewlekłego szumu mogą w rezultacie doświadczać problemów ze snem, obniżonego nastroju i trudności z koncentracją [2].

Szumy uszne ostre pojawiają się niedawno i mogą mieć związek na przykład z hałasem, infekcją, zatkaniem przewodu słuchowego albo nagłym pogorszeniem słuchu. Ich nagły początek wymaga większej czujności, szczególnie gdy szum dotyczy jednego ucha.

Za szumy uszne przewlekłe przyjmuje się zwykle objawy utrzymujące się przez co najmniej trzy miesiące, chociaż część wytycznych dotyczących uporczywych szumów posługuje się okresem sześciu miesięcy [1][2]. Sam czas trwania nie przesądza o groźnej przyczynie. Szumy uszne przewlekłe mogą jednak stopniowo pogarszać jakość życia, sen, nastrój i codzienne funkcjonowanie.

W przypadku dokuczliwych szumów usznych kluczową rolę ma nie tylko ustalenie jego przyczyny, lecz także określenie wpływu dolegliwości na pracę, odpoczynek i relacje społeczne.

Pilnej pomocy medycznej wymagają szumy uszne, którym towarzyszy nagła utrata słuchu. Nagły niedosłuch odbiorczy może rozwinąć się w ciągu godzin lub kilku dni, a pacjent może początkowo uznać uczucie zatkania ucha za woskowinę albo infekcję. Głośny szum, pogorszenie słuchu, zawroty głowy lub uczucie pełności w uchu powinny skłonić do szybkiej konsultacji [5].

Pilnej oceny wymagają również szumy uszne połączone z:

• osłabieniem lub drętwieniem jednej strony ciała;
• opadaniem kącika ust, zaburzeniami mowy albo widzenia;
• nowymi, nasilonymi zaburzeniami równowagi;
• silnym bólem głowy;
• urazem głowy;
• nagłym jednostronnym niedosłuchem.

Warto skonsultować także jednostronne szumy uszne, szum pulsujący zgodny z rytmem serca, nasilające się objawy oraz szumy połączone z asymetrycznym niedosłuchem. W takich przypadkach lekarz może rozważyć rezonans magnetyczny, tomografię komputerową lub badania naczyń. Rutynowe badania obrazowe nie są natomiast zalecane przy symetrycznych, niepulsujących szumach bez niedosłuchu i bez objawów neurologicznych [1][3].

Szumy uszne same w sobie rzadko zagrażają życiu. Mogą jednak stanowić sygnał wymagający zbadania, dlatego nie należy oceniać ich wyłącznie na podstawie głośności.

Pierwszym etapem może być konsultacja lekarza rodzinnego, który przeprowadzi wywiad, obejrzy przewody słuchowe i oceni, czy występuje woskowina, stan zapalny lub inna widoczna nieprawidłowość. Następnie pacjent może zostać skierowany do laryngologa i audiologa.

Diagnostyka laryngologiczna i audiologiczna może obejmować:

• badanie ucha zewnętrznego i błony bębenkowej;
• ocenę drożności przewodu słuchowego;
• audiometrię tonalną i słowną;
• tympanometrię, która pomaga ocenić funkcjonowanie ucha środkowego;
• porównanie słuchu w obu uszach;
• ocenę charakteru oraz dokuczliwości szumu.

Badanie słuchu jest szczególnie istotne, jeżeli szumy uszne dotyczą jednego ucha, utrzymują się przez dłuższy czas albo towarzyszy im niedosłuch [1]. Badania obrazowe dobiera się do obrazu klinicznego, a nie wykonuje automatycznie u każdego pacjenta.

W diagnostyce kluczową rolę ma dokładny opis objawów. Warto zanotować datę początku, stronę występowania, stały lub okresowy charakter, związek z rytmem serca, narażenie na hałas, urazy oraz przyjmowane leki. Takie informacje pomagają lekarzowi podjąć odpowiednie kroki.

Nie istnieje jeden schemat leczenia szumów usznych odpowiedni dla wszystkich pacjentów. Metody leczenia zależą od jego przyczyny, obecności niedosłuchu i wpływu szumu na codzienne życie.

Jeżeli przyczyną jest woskowina, infekcja albo problem stawu skroniowo-żuchwowego, leczenie choroby podstawowej może ograniczyć objawy. W rzadkich przypadkach guzów nerwu słuchowego lub zmian naczyniowych postępowanie może obejmować obserwację, leczenie zabiegowe, operację lub radioterapię, zależnie od rodzaju zmiany i decyzji zespołu specjalistów.

Aparaty słuchowe są rozważane przede wszystkim u osób, u których szumy uszne współistnieją z niedosłuchem. Wzmocnienie dźwięków otoczenia może ograniczyć kontrast między ciszą a szumem i sprawić, że dolegliwość będzie mniej zauważalna [1][2].

Aparaty słuchowe mogą być uzupełnione funkcją terapii dźwiękiem. Stosuje się również generatory szumu emitujące łagodne dźwięki tła, między innymi szum biały, odgłosy deszczu lub neutralny dźwięk szerokopasmowy. Maskowanie szumów usznych nie usuwa jego przyczyny, ale może ułatwiać odpoczynek i zasypianie.

Dobór aparatów słuchowych powinien być poprzedzony badaniem słuchu. Aparaty słuchowe nie są rutynowo potrzebne osobom bez ubytku słuchu.

Tinnitus retraining therapy łączy poradnictwo z terapią dźwiękiem. Jej celem jest stopniowa habituacja, czyli zmniejszenie automatycznego skupiania uwagi i reakcji emocjonalnej na szumy uszne. Tinnitus retraining therapy nie gwarantuje całkowitego usunięcia dźwięku, ale może pomagać części pacjentów w jego neutralnym odbiorze [2].

Badania naukowe i wytyczne wskazują również na korzyści terapii poznawczo-behawioralnej w ograniczaniu cierpienia i poprawie funkcjonowania osób z dokuczliwymi szumami usznymi [1]. Terapia nie oznacza, że objaw jest wymyślony. Oddziałuje na reakcję układu nerwowego, napięcie, lęk i utrwalone skupienie uwagi na szumie.

Nie ma leku zatwierdzonego wyłącznie do skutecznego leczenia przewlekłych szumów. Leki przeciwdepresyjne lub przeciwlękowe mogą być stosowane, gdy lekarz rozpozna współistniejącą depresję, zaburzenia lękowe albo poważne zaburzenia snu, ale nie powinny być rutynowo przepisywane wyłącznie w celu usunięcia szumu [2][6].