Probiotyk a prebiotyk – czym się różnią i kiedy je stosować?

• Probiotyk to żywe mikroorganizmy o wykazanej korzyści zdrowotnej, podawane w przebadanej dawce.
• Prebiotyk to substrat selektywnie wykorzystywany przez mikroorganizmy gospodarza, który przynosi korzyść zdrowotną.
• Probiotyki i prebiotyki działają inaczej, ale można je łączyć; przebadane połączenie nazywa się synbiotykiem.
• Działanie probiotyków jest szczepozależne. Lactobacillus rhamnosus GG nie jest równoważny dowolnemu innemu szczepowi Lactobacillus rhamnosus.
• Naturalne probiotyki mogą występować w żywności fermentowanej, ale sama fermentacja nie dowodzi korzystnego wpływu na stan mikroflory jelitowej.
• Stosowanie probiotyków w chorobach, w ciąży, u niemowląt lub osób z obniżoną odpornością może wymagać konsultacji.

Przy nawracających dolegliwościach warto sprawdzić także, co łagodzi stan zapalny jelit. Szersze informacje o tym, jak łączyć żywienie a zdrowie, znajdują się w powiązanym dziale tematycznym.

• żywienie a zdrowie

Probiotyki i prebiotyki należą do różnych kategorii. Według konsensusu ISAPP probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyść zdrowotną gospodarzowi [1]. Mogą to być bakterie probiotyczne lub drożdże, na przykład Saccharomyces boulardii. Nie każdy mikroorganizm wywiera dobry wpływ na ogólne zdrowie. Potrzebne są wyniki badań naukowych dotyczących konkretnego szczepu, dawki i zastosowania.

Prebiotyki nie są żywymi drobnoustrojami. Są to substraty, które selektywnie wykorzystuje mikrobiota jelitowa i które mogą mieć korzystny wpływ na zdrowie [2]. W praktyce mogą stanowić pożywkę dla dobrych bakterii, ale efekt zależy od rodzaju substratu. Należą do nich m.in. inulina, fruktooligosacharydy i galaktooligosacharydy. Prebiotyki występują w żywności i suplementach. Ich fermentacja w przewodzie pokarmowym może sprzyjać powstawaniu krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych i wspierać równowagę mikroflory jelitowej.

Połączenie żywego mikroorganizmu i odpowiedniego substratu może tworzyć synbiotyk. Nie wystarczy jednak zmieszać dowolnego probiotyku z błonnikiem. Zgodnie z definicją synbiotyk powinien być kompozycją, której korzystne działanie zostało wykazane u docelowego gospodarza [3].

Bakterie probiotyczne opisuje się przez rodzaj, gatunek i szczep. Szczepy bakterii tego samego gatunku mogą działać odmiennie. Dobrym przykładem jest Lactobacillus rhamnosus, obecnie klasyfikowany jako Lacticaseibacillus rhamnosus. Nazwa Lactobacillus rhamnosus GG wskazuje konkretny szczep; wyników jego badań nie można przenosić na wszystkie mikroorganizmy rodzaju Lactobacillus.

W produktach spotyka się również Lactobacillus plantarum, Lactobacillus acidophilus, Bifidobacterium breve oraz Bifidobacterium longum. Drożdżowym probiotykiem jest Saccharomyces boulardii; oznaczenie Boulardii CNCM I-745 dotyczy konkretnego szczepu. W badaniach klinicznych ocenia się określone szczepy; porównywanie szczepów bakterii wymaga uwzględnienia ich oznaczeń i dawek [5].

Bakterie probiotyczne mogą oddziaływać w przewodzie pokarmowym na mikroorganizmy rezydujące, nabłonek i układ odpornościowy błon śluzowych. Niektóre szczepy wpływają korzystnie na środowisko jelitowe, lecz efekt zależy od wskazania [5]. Dlatego dobry probiotyk na jeden problem nie musi sprawdzić się w innym.

Naturalne probiotyki kojarzą się z jogurtem naturalnym, kefirem, maślanką, kapustą kiszoną, ogórkami kiszonymi i kimchi. Należy zwrócić uwagę, że nie każdy napój mleczny i nie każda kiszonka zawierają żywe mikroorganizmy w chwili spożycia. Pasteryzacja może je zniszczyć, a skład tradycyjnej żywności bywa nieokreślony. Dlatego produkty fermentowane nie są automatycznie probiotykami [4].

Jogurty probiotyczne lub inne fermentowane produkty mleczne powinny zawierać wskazane kultury i mieć udokumentowane korzystne działanie. Kapusta kiszona i ogórki kiszone mogą być wartościową częścią diety, ale ich wpływu nie należy utożsamiać z działaniem konkretnego preparatu probiotycznego.

Źródłem składników o działaniu prebiotycznym są m.in. cykoria, cebula, czosnek, por, szparagi, banany, rośliny strączkowe i produkty pełnoziarniste. Inulina oraz fruktooligosacharydy stanowią pożywkę dla wybranych bakterii jelitowych. Oligosacharydy naturalnie obecne w mleku matki również pełnią funkcję prebiotyczną dla mikrobioty niemowlęcia. Nie każdy błonnik jest jednak prebiotykiem — potrzebne jest selektywne wykorzystanie przez mikroorganizmy i wykazana korzyść zdrowotna [2].

Różnorodne produkty roślinne mogą wspierać utrzymanie zdrowej mikroflory jelitowej i różnorodność mikrobioty jelitowej. Niektóre prebiotyki zwiększały biodostępność składników mineralnych, zwłaszcza wapnia, ale efekt zależy od związku i badanej grupy [2]. W szerszym planie żywieniowym warto wiedzieć, jak obniżyć trójglicerydy, ponieważ codzienna dieta wpływa również na zdrowie metaboliczne.

Na rynku dostępne są kapsułki, krople, saszetki, proszki i produkty spożywcze. Dobry probiotyk powinien dać się powiązać z badaniami. Sam dostęp online do rankingu nie weryfikuje jakości; dostęp online do etykiety może jednak ułatwić sprawdzenie składu. Przy wyborze warto zwrócić uwagę na:

1. pełną nazwę — rodzaj, gatunek i oznaczenie szczepu;
2. wskazanie — wyniki badań powinny dotyczyć danego problemu;
3. liczbę żywych mikroorganizmów pod koniec terminu ważności;
4. przebadaną dawkę — więcej CFU nie zawsze oznacza lepszy efekt;
5. przechowywanie — niektóre probiotyki wymagają przechowywania w lodówce;
6. wiek, stan zdrowia i wiarygodność producenta [5].

Dobry probiotyk nie musi zawierać wielu gatunków. Liczba szczepów bakterii nie przesądza o jakości, a preparat jednoszczepowy może mieć lepsze uzasadnienie niż mieszanka bez badań klinicznych. Czy kosztujące kilkadziesiąt zł probiotyki są lepsze? Nie zawsze — cena nie przesądza o jakości. Jeśli masz dodatkowe pytania, wybór warto omówić z lekarzem lub farmaceutą. Warto wiedzieć, że preparaty probiotyczne powinny być dobierane według wskazania, a nie ogólnej obietnicy poprawy równowagi mikroflory.

Probiotyki i prebiotyki mogą mieć korzystny wpływ na skład i równowagę mikroflory jelitowej, ale nie są uniwersalnym leczeniem wszystkich dolegliwości w przewodzie pokarmowym. Wybór między probiotykiem a prebiotykiem zależy od celu; nie są to dwa zamienne produkty.