Co łagodzi stan zapalny jelit? Dieta, leczenie i sygnały alarmowe

W łagodnym przebiegu niektórych ostrych dolegliwości ulgę mogą przynieść nawodnienie, czasowa modyfikacja jadłospisu i odpoczynek. Przewlekła biegunka, silne bóle brzucha, gorączka, domieszki krwi w stolcu lub utrata masy ciała wymagają jednak diagnostyki. Domowe sposoby nie zastępują leczenia farmakologicznego, a odpowiedź na pytanie, co łagodzi stan zapalny jelit, zawsze wymaga uwzględnienia rozpoznania, gdy stan zapalny wynika z przewlekłej choroby albo zakażenia.

• To, co łagodzi stan zapalny jelit, zależy od rozpoznania. Nie każda biegunka lub ból brzucha oznacza chorobę zapalną.
• W okresach zaostrzenia lekarz lub dietetyk może czasowo zalecić dietę lekkostrawną, zmianę ilości błonnika i uzupełnianie płynów.
• Nieswoiste choroby zapalne jelit obejmują przede wszystkim chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego; wymagają leczenia dobranego przez lekarza [1].
• Mikroskopowe zapalenie jelita grubego rozpoznaje się na podstawie pobrania wycinków podczas kolonoskopii, ponieważ błona jelita może wyglądać prawidłowo [2].
• Nagły silny ból, obecność krwi, uporczywe wymioty, oznaki odwodnienia lub pogorszenie stanu ogólnego wymagają pilnej oceny.

Więcej informacji o żywieniu przy dolegliwościach przewodu pokarmowego znajdziesz w dziale dieta i żywienie. Jeżeli ból dotyczy przede wszystkim lewej strony podbrzusza, pomocny może być również artykuł Uchyłki jelita grubego – co to takiego?.

• dieta i żywienie

Nie ma jednego produktu, suplementu ani zioła, które leczy wszystkie choroby jelit lub bezpośrednio łagodzi stan zapalny w każdym rozpoznaniu. Warto pamiętać, że stan zapalny jelit może mieć przyczynę infekcyjną, niedokrwienną, immunologiczną lub uchyłkową. To, co łagodzi stan zapalny jelit, powinno odpowiadać rozpoznaniu. W infekcji kluczowe mogą być płyny i leczenie przyczynowe, w nieswoistych chorobach zapalnych — terapia przeciwzapalna lub immunomodulująca, a w niedokrwiennym zapaleniu jelita grubego pilna ocena krążenia i ciężkości uszkodzenia.

W codziennym postępowaniu duże znaczenie mają działania, które mogą ograniczać objawy i chronić przed odwodnieniem:

• regularne uzupełnianie płynów, zwłaszcza przy biegunce i wymiotach, aby ograniczyć ryzyko odwodnienia z zaburzeniami elektrolitowymi;
• niewielkie posiłki o składzie dostosowanym do tolerancji;
• ograniczenie ciężkostrawnych potraw, tłustych dań, ostrych przypraw i napojów gazowanych, gdy nasilają objawy;
• prowadzenie dziennika posiłków i dolegliwości zamiast samodzielnego wprowadzania szerokiej diety eliminacyjnej; dietę eliminacyjną należy prowadzić tylko wtedy, gdy istnieje konkretne wskazanie;
• sen, łagodna aktywność fizyczna i metody ograniczania przewlekłego stresu, jeżeli stan zdrowia na to pozwala.

Umiarkowana aktywność fizyczna powinna być dopasowana do samopoczucia, zwłaszcza w okresach zaostrzenia. Zmiany stylu życia mogą poprawiać codzienne funkcjonowanie osób cierpiących na przewlekłe choroby przewodu pokarmowego, ale nie powinny zastępować terapii. Przewlekły stres może zwiększać odczuwanie bólu i nasilać objawy ze strony układu pokarmowego, lecz nie jest jedyną przyczyną zapalenia jelit.

Odpowiednia dieta zależy od fazy choroby. W okresach zaostrzenia często lepiej tolerowane są produkty miękkie, gotowane lub pieczone: ryż, ziemniaki, obrane warzywa po obróbce termicznej, dojrzałe banany, chude mięso, ryby i jaja. Dietę łatwostrawną lub dietę lekkostrawną stosuje się zwykle czasowo. Ograniczenie błonnika nie jest zasadą na całe życie — po uspokojeniu dolegliwości ilość błonnika zwiększa się stopniowo, zgodnie z tolerancją i zaleceniami specjalisty [4].

W remisji celem jest możliwie różnorodny jadłospis dostarczający energii, białka, witamin i składników mineralnych. Zalecenia żywieniowe w nieswoistych chorobach zapalnych powinny zapobiegać niedożywieniu i niedoborom, a nie opierać się na długiej liście zakazów [4]. Dobrze tolerowane warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, źródła białka i tłuszczów nienasyconych mogą tworzyć model zbliżony do diety śródziemnomorskiej. Czerwone mięso i wysoko przetworzoną żywność warto ograniczać, ale każdy produkt należy oceniać przez pryzmat indywidualnej tolerancji.

Błonnik rozpuszczalny jest fermentowany przez mikrobiotę jelitową do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, w tym maślanu, który stanowi źródło energii dla komórek nabłonka i wspiera barierę jelitową. Nie oznacza to jednak, że maślan sodu lub preparat błonnika będzie odpowiedni dla każdej osoby. Przy zwężeniach, nasilonej biegunce lub po operacji ilość i postać błonnika wymagają szczególnej uwagi.

Fermentowane produkty, takie jak jogurt lub kefir, mogą być elementem jadłospisu, jeśli są tolerowane. Probiotyki nie są jedną grupą o identycznym działaniu: efekt zależy od konkretnego szczepu i wskazania. Nie można zakładać, że każdy preparat zawierający Lactobacillus, Bifidobacterium albo bakterie E. coli łagodzi stan zapalny. Wytyczne nie zalecają probiotyków rutynowo w chorobie Leśniowskiego-Crohna, a ich zastosowanie w innych jednostkach chorobowych powinno być oceniane indywidualnie [5].

Dieta low FODMAP może krótkotrwale zmniejszyć wzdęcia lub bóle brzucha u części osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit i współistniejącymi objawami czynnościowymi, ale nie służy do leczenia zapalenia błony śluzowej. Dietę low FODMAP najlepiej prowadzić pod opieką dietetyka i następnie stopniowo rozszerzać.

Kurkuma i kurkumina mają opisane działanie przeciwzapalne w badaniach laboratoryjnych i klinicznych, lecz nie powinny zastępować standardowego leczenia ani być stosowane bez uwzględnienia interakcji z lekami. Podobna ostrożność dotyczy innych preparatów reklamowanych jako produkty regenerujące jelita.

Kwasy omega-3 są wartościowym składnikiem ryb i owoców morza, jednak badania nie potwierdzają, aby rutynowa suplementacja kwasami omega-3 utrzymywała remisję nieswoistych chorób zapalnych jelit. Kwasy omega-3 z żywności mogą być częścią zbilansowanej diety, lecz suplementacji nie należy przedstawiać jako sposobu, który samodzielnie łagodzi stan zapalny jelit [4].

Rozpoznania nie ustala się na podstawie samego bólu brzucha. Lekarz bierze pod uwagę czas trwania i charakter objawów, badanie przedmiotowe, morfologię krwi, CRP, badania stolca oraz — zależnie od sytuacji — kalprotektynę, kolonoskopię z biopsją, gastroskopię albo badania obrazowe. W chorobie Leśniowskiego-Crohna nie ma jednego testu rozstrzygającego; zwykle łączy się wyniki kilku metod [8].

Pilnej konsultacji wymagają:

• silny lub narastający ból, zwłaszcza po lewej stronie podbrzusza;
• świeża krew albo smolisty stolec;
• wysoka gorączka albo utrzymujące się stany podgorączkowe z osłabieniem;
• uporczywe wymioty i niemożność przyjmowania płynów;
• objawy odwodnienia lub zaburzeń elektrolitowych;
• szybka utrata masy ciała, niedożywienie lub omdlenie;
• twardy, silnie bolesny brzuch albo zatrzymanie gazów i stolca.

W razie gwałtownego pogorszenia należy skorzystać z pilnej pomocy medycznej. Dolegliwości górnego odcinka przewodu pokarmowego mogą mieć inne podłoże; osobno opisujemy, jak leczyć zgagę i towarzyszące jej dolegliwości.

Silny ból nadbrzusza promieniujący do pleców wymaga różnicowania także z chorobami trzustki — zobacz materiał o zapaleniu trzustki.