Kłujący ból ucha i skroni – o czym może świadczyć?

Kłucie w uchu co jakiś czas nie zawsze oznacza poważne problemy zdrowotne. Nawracający kłujący ból, nagła zmiana słuchu, osłabienie mięśni twarzy, obrzęk w okolicy ucha lub silny ból po urazie wymagają jednak konsultacji. Na takie objawy trzeba zwrócić uwagę, ponieważ w niektórych przypadkach potrzebna jest pilna ocena lekarska [2].

• Kłujący ból ucha może pochodzić z ucha zewnętrznego lub ucha środkowego albo być bólem rzutowanym z zębów, gardła, żuchwy czy szyi.
• Częstą przyczyną kłującego bólu ucha są infekcje, podrażnienie przewodu słuchowego, czop woskowinowy, zmiany ciśnienia i dysfunkcja stawu skroniowo-żuchwowego.
• Ostre zapalenie ucha środkowego często towarzyszy infekcji górnych dróg oddechowych, zwłaszcza u małych dzieci; większość niepowikłanych epizodów u dzieci poprawia się bez antybiotyku w ciągu kilku dni [3].
• Wyciek z ucha, wysoka gorączka, nagłe pogorszenie słuchu, obrzęk za uchem, zaburzenia równowagi lub objawy neurologiczne wymagają pilnej oceny.
• Domowe sposoby mogą tylko złagodzić dyskomfort. Skuteczne leczenie bólu ucha zależy od ustalenia przyczyny.

Kobiety w ciąży powinny sprawdzić osobne zalecenia dotyczące tego, co na ból ucha w ciąży. Więcej materiałów obejmujących gardło, zatoki i uszy znajduje się w dziale gardło, zatoki i uszy.

• gardło, zatoki i uszy

Kłujący ból jest opisem odczucia, a nie rozpoznaniem. Kłujący ból w uchu może mieć charakter krótkiego ukłucia albo utrzymywać się dłużej. Dolegliwość może być przeszywająca lub pulsująca i występować przy dotyku małżowiny, przełykaniu, żuciu, po pływaniu albo przy zmianach ciśnienia w uchu. Dziwne kłucie może pojawiać się jednostronnie lub obustronnie, a często towarzyszy mu uczucie pełności, szum bądź gorsze słyszenie.

Pierwotny ból ucha powstaje w obrębie ucha. Wtórny ból ucha jest odczuwany w uchu, chociaż jego źródło znajduje się poza nim. Wspólne unerwienie ucha, gardła, jamy ustnej, zębów i stawu skroniowo-żuchwowego sprawia, że różne przyczyny mogą wywoływać podobne objawy [1]. Sam opis kłującego bólu ucha nie pozwala więc ustalić, jaka jest ich przyczyna, ani odróżnić źródła pierwotnego od rzutowanego. Taki kłujący ból wymaga oceny w kontekście pozostałych objawów.

Zapalenie ucha środkowego rozwija się za błoną bębenkową. Po przeziębieniu trąbka Eustachiusza, czyli trąbka słuchowa, może działać nieprawidłowo, a w uchu środkowym gromadzi się płyn. W zapaleniu ucha środkowego występują ból ucha, uczucie ciśnienia i pogorszenie słuchu; czasem towarzyszy mu gorączka. U dziecka zapaleniu ucha często towarzyszą drażliwość, gorszy sen, pocieranie ucha lub słabsza reakcja na dźwięki [3].

Rozpoznanie ostrego zapalenia ucha środkowego wymaga obejrzenia błony bębenkowej. Sam kłujący ból ucha po infekcji nie potwierdza stanu zapalnego ani jego lokalizacji. Zapalenie ucha środkowego rozpoznaje się na podstawie obrazu błony bębenkowej. Gdy objawy szybko się nasilają lub kłującego bólu ucha nie można wyjaśnić infekcją, potrzebna jest ponowna ocena.

Czop woskowinowy może powodować uczucie pełności, zatkanie, kłucie w uchu i gorsze słyszenie. Nadmiar woskowiny częściej występuje u osób używających aparatów słuchowych albo dousznych słuchawek. Usunięcie nadmiaru woskowiny powinno poprzedzać badanie ucha; profesjonalne metody obejmują irygację odpowiednim urządzeniem, mikrosukcję lub usunięcie manualne przez przeszkoloną osobę [5].

Obecność ciała obcego, zwłaszcza u dziecka, może wywołać nagły ból w uchu, nieprzyjemny zapach, krwawienie albo ropną wydzielinę. Ciała obcego nie należy usuwać pęsetą czy patyczkiem, ponieważ taki ból w uchu może się nasilić, a manipulacja grozi urazem przewodu słuchowego lub błony bębenkowej.

Ból ucha przy prawidłowym obrazie otoskopowym bywa efektem chorób zębów, zaczerwienienia dziąseł lub dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego. Nasilenie podczas żucia, zaciskania zębów albo otwierania ust, tkliwość przed uchem i trzaski mogą wskazywać na staw skroniowo-żuchwowy. Zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego mogą powodować ból twarzy, szyi i skroni, a także szum uszny lub zawroty głowy [6].

Ból gardła i stany zapalne jamy ustnej mogą powodować ból ucha przy przełykaniu, mimo prawidłowego obrazu ucha. Ruchy mięśni gardła nasilają wtedy dolegliwości bólowe. Bardzo krótkie, intensywne napady mogą mieć charakter neuralgii nerwów czaszkowych, ale określenie nerwoból ucha wymaga wykluczenia częstszych przyczyn [1].

Przewlekły jednostronny ból ucha przy prawidłowym badaniu może rzadko wiązać się ze zmianami gardła, krtani, głowy lub szyi. Szczególną uwagę zwraca się na trudności w przełykaniu, chrypkę, utratę masy ciała i powiększenie węzłów chłonnych [1]. U osób starszych nowy ból skroni, ból żuchwy podczas żucia lub zaburzenia widzenia mogą sugerować zapalenie tętnicy skroniowej i wymagają pilnej interwencji medycznej [7].

Kłujący ból ucha i skroni często wynika z promieniowania ze stawu skroniowo-żuchwowego, zębów albo mięśni żucia. Kłujący ból ucha i głowy może też występować przy infekcji lub zaburzeniach ciśnienia, a niekiedy współistnieje z nim ból głowy. Lokalizacja sama nie wskazuje rozpoznania.

To, co oznacza kłucie, zależy od sytuacji. Ból przy przełykaniu kieruje uwagę na gardło, migdałki i jamę ustną; ból przy żuciu na staw skroniowo-żuchwowy i zęby; ból po kontakcie z wodą na ucho zewnętrzne. Takie rozróżnienie pomaga uporządkować objawy i ustalić ich przyczynę, w tym przyczynę kłującego bólu ucha.

Podstawą diagnostyki kłującego bólu ucha są wywiad, ocena charakteru bólu i badanie otoskopowe, umożliwiające wizualną ocenę przewodu słuchowego i błony bębenkowej. Lekarz ocenia też cechy stanu zapalnego, małżowinę uszną, okolicę ucha, jamę ustną, zęby, gardło, węzły chłonne i staw skroniowo-żuchwowy. Badanie nosa pomaga ocenić drożność; przy niewyjaśnionym bólu laryngolog może rozważyć endoskopię nosa, nosogardła i gardła [1].

Dodatkowe badania zależą od dodatkowych objawów i mają pomóc określić ich przyczynę. Przy niedosłuchu rozważa się audiometrię. Tomografia komputerowa może być potrzebna przy urazie, powikłaniach lub określonych przyczynach bólu rzutowanego [1]. Rezonans magnetyczny rozważa się w wybranych problemach neurologicznych i dolegliwościach stawu skroniowo-żuchwowego [6]. Nie wykonuje się ich rutynowo przy każdym epizodzie kłującego bólu ucha.

Domowe metody mogą przynieść chwilową ulgę, lecz nie zastępują rozpoznania. Można chronić ucho przed wodą i przyłożyć ciepły okład w okolicy ucha [8]. Leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen, stosuje się zgodnie z ulotką, przeciwwskazaniami i zaleceniami lekarza [3].

Przy dolegliwościach stawu skroniowo-żuchwowego ciepłe okłady lub zimne okłady na twarz, miękka dieta i ograniczenie zaciskania zębów mogą złagodzić dyskomfort [6]. Nie wkładaj do ucha lodu, olejków ani innych substancji. Jeśli lek w postaci kropli ma być używany kilka razy dziennie, schemat powinien wynikać z ulotki lub zaleceń lekarza.

Leczenie bólu ucha zależy od lokalizacji i rozległości stanu zapalnego albo innej przyczyny. W zapaleniu ucha środkowego u dzieci podstawą jest łagodzenie bólu, a antybiotyk nie jest konieczny w każdym niepowikłanym przypadku; decyzja zależy od wieku, obrazu klinicznego i ryzyka powikłań [3]. W zapaleniu ucha zewnętrznego lekarz może zalecić leczenie miejscowe po sprawdzeniu przewodu słuchowego i błony bębenkowej [4].

Przy czopie woskowinowym odpowiednie leczenie polega na bezpiecznym usunięciu przeszkody. Przy bólu rzutowanym dobiera się odpowiednią terapię ukierunkowaną na ząb, gardło lub dysfunkcję stawu skroniowo-żuchwowego. Jeśli mimo postępowania kłujący ból nie ustępuje, konsultacja specjalistyczna pomaga ponownie ocenić źródło stanu zapalnego i przyczynę kłującego bólu ucha.

Pilnej konsultacji lekarskiej wymaga silny ból ucha po urazie, obecność ciała obcego, krwawienie, ropny wyciek z ucha, objawy wysokiej gorączki, obrzęk lub zaczerwienienie za uchem i odstawanie małżowiny. Jeżeli bólowi towarzyszy nagłe pogorszenie słuchu rozwijające się w ciągu trzech dni, dorosły powinien zostać oceniony przez laryngologa lub oddział ratunkowy w trybie natychmiastowym [2].

Wczesna diagnoza jest szczególnie ważna, gdy ból ucha łączy się z nagłą utratą słuchu lub objawami neurologicznymi. Pilnej oceny wymagają też osłabienie połowy twarzy, zaburzenia czucia, objawy neurologiczne, zaburzenia widzenia przy bólu skroni oraz nasilający się ból u osoby z cukrzycą lub obniżoną odpornością. Ból ucha trwający kilka dni, nawracający lub niewyjaśniony przy prawidłowym badaniu także wymaga konsultacji, choć nie zawsze oznacza stan nagły [1].