Nietolerancja glukozy a cukrzyca – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

• Nietolerancja glukozy może obejmować IGT po obciążeniu oraz IFG na czczo.
• Nieprawidłowa tolerancja glukozy IGT oznacza wynik 140–199 mg/dl (7,8–11,0 mmol/l) w 120. minucie OGTT po podaniu 75 g glukozy [1].
• Glikemia na czczo 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l) odpowiada IFG; wyższe wartości wymagają oceny według kryteriów cukrzycy [1].
• Nietolerancja glukozy często przebiega bezobjawowo. Pragnienie, częste oddawanie moczu i osłabienie częściej występują przy wysokiej hiperglikemii [1].
• Leczenie nietolerancji glukozy opiera się głównie na zmianie stylu życia; u wybranych osób lekarz może rozważyć metforminę [1].
• Regularna aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, redukcja nadmiernej masy ciała i badania kontrolne pomagają ograniczać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 [3].

Szczegółowy przebieg badania opisuje artykuł doustny test obciążenia glukozą – na czym polega. Szerszy kontekst profilaktyki i leczenia przedstawia poradnik życie z cukrzycą.

Nieprawidłowa tolerancja glukozy to pośrednie stadium między prawidłową gospodarką węglowodanową a cukrzycą. Insulina ułatwia przenikanie glukozy do komórek. Gdy działanie insuliny jest osłabione, poziom glukozy po posiłku rośnie nadmiernie, a stężenie glukozy we krwi spada zbyt wolno do prawidłowego poziomu. Tak może rozwijać się nietolerancja glukozy.

Nieprawidłowa tolerancja glukozy IGT opisuje odpowiedź po obciążeniu. IFG dotyczy stężenia glukozy na czczo. Oba zaburzenia tworzą stan przedcukrzycowy, ale mogą odzwierciedlać inne mechanizmy metabolizowania glukozy. Nietolerancja glukozy może współistnieć z IFG [1].

Określenie nietolerancja glukozy na czczo jest potoczne. Właściwy termin to nieprawidłowa glikemia na czczo, czyli IFG. Nieprawidłowa glikemia może współistnieć z IGT albo występować samodzielnie. Glikemia na czczo jest oceniana w laboratorium na podstawie pomiaru stężenia glukozy na czczo [1].

IGT, czyli upośledzona tolerancja glukozy, jest oceniana w teście obciążenia glukozą OGTT. Glikemia na czczo może przy tym pozostawać prawidłowa. Nietolerancja glukozy może występować przy prawidłowej glikemii na czczo, dlatego samo badanie glukozy w godzinach porannych nie zawsze wykrywa problem [1].

Przyczyny nietolerancji glukozy są zwykle wieloczynnikowe. Kluczową rolę odgrywają insulinooporność, stopniowe osłabienie wydzielania insuliny i nadmierna masa ciała, zwłaszcza otyłość brzuszna. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne i czynniki środowiskowe: siedzący tryb życia, brak aktywności fizycznej, nieprawidłowa dieta, słodkie napoje, palenie tytoniu oraz wieloletnie nadużywanie alkoholu [3].

W grupie ryzyka są osoby z cukrzycą w rodzinie, nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami lipidowymi, przebytą cukrzycą ciążową lub zespołem policystycznych jajników. Niektóre osoby mają wyższe ryzyko rozwoju zaburzeń z powodu współwystępowania kilku czynników. Nietolerancja glukozy częściej występuje, gdy kilka czynników współistnieje. Ciemniejsza skóra i jej pogrubienie w okolicy karku albo pod pachami mogą odpowiadać rogowaceniu ciemnemu, które bywa związane z insulinoopornością [2].

Rzadziej nietolerancja glukozy towarzyszy chorobom trzustki, takim jak przewlekłe lub ostre zapalenie trzustki, stan po operacji czy rak trzustki, oraz stosowaniu glikokortykosteroidów [2]. Wczesna diagnoza przyczyny wpływa na wybór odpowiedniego postępowania terapeutycznego.

Nietolerancja glukozy a cukrzyca to nie to samo. Nietolerancja glukozy oznacza wartości pośrednie, natomiast cukrzycę rozpoznaje się po spełnieniu kryteriów diagnostycznych. Stan przedcukrzycowy jest sygnałem ostrzegawczym, ale nie przesądza, że rozwinie się cukrzyca typu 2.

Badanie prospektywne Diabetes Prevention Program wykazało, że intensywna interwencja dotycząca stylu życia zmniejszała częstość rozwoju cukrzycy o 58%, a metformina o 31% względem placebo u osób z wysokim ryzykiem [5]. Wynik ten pokazuje, że odpowiednio wcześnie podjęte działania mogą ograniczać ryzyko progresji.

Leczenie nietolerancji glukozy rozpoczyna się od modyfikacji stylu życia. Celem jest poprawa wrażliwości komórek na insulinę, redukcja nadmiernej masy ciała oraz ograniczenie wzrostów glukozy we krwi. Nietolerancja glukozy nie jest stanem, który można wyleczyć krótką dietą. Parametry mogą się normalizować, ale nadal potrzebne są regularne badania.

W praktyce leczenie nietolerancji glukozy opiera się na żywieniu, ruchu, śnie, ograniczeniu tytoniu i alkoholu oraz kontroli ciśnienia i lipidów. W początkowym okresie ważną rolę odgrywa regularność zmian i poprawa wrażliwości komórek na insulinę. Podobne zasady opisuje materiał o tym, jakie są najskuteczniejsze metody leczenia insulinooporności.

Leczenie farmakologiczne nie jest potrzebne każdej osobie. Nietolerancja glukozy wymaga indywidualnej oceny ryzyka. Metformina ma najlepiej udokumentowane dane w prewencji cukrzycy u wybranych osób ze stanem przedcukrzycowym i większym ryzykiem metabolicznym. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie wyników, chorób współistniejących, funkcji nerek i tolerancji leczenia [3].

Zdrowa dieta powinna uwzględniać zapotrzebowanie energetyczne, masę ciała, leki i choroby współistniejące. Pomocne może być wsparcie dietetyka klinicznego. Warto zwiększyć udział pokarmów bogatych w błonnik: warzywa, pełne ziarna, rośliny strączkowe, orzechy i owoce. Jabłka, jagody i brzoskwinie mogą być częścią jadłospisu, ale nie mają szczególnego działania leczniczego. Porcja owoców suszonych przy małej objętości dostarcza skoncentrowanej ilości cukrów [4].

Przy nietolerancji glukozy należy ograniczać cukry proste, spożywanie słodkich napojów, słodycze, białe pieczywo i spożycie znacznych ilości żywności wysoko przetworzonej. Posiłek może łączyć węglowodany z warzywami, zdrowymi tłuszczami i białkiem, na przykład rybą, roślinami strączkowymi lub porcją chudego mięsa. Dieta z niskim indeksem glikemicznym może ułatwiać kontrolę stężenia glukozy we krwi, lecz liczą się także porcje i całe menu w ciągu dnia [4].

Regularna aktywność fizyczna ma bezpośredni wpływ na zużycie glukozy przez mięśnie i poprawia parametry gospodarki węglowodanowej. W Diabetes Prevention Program celem było co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo i redukcja masy ciała o około 7% u osób z nadwagą [5]. Aktywność fizyczna może obejmować marsz, rower, pływanie i ćwiczenia siłowe. Zwiększenie aktywności fizycznej powinno być stopniowe i dostosowane do sprawności oraz chorób współistniejących.