Nerwica a ból kręgosłupa lędźwiowego – przyczyny, objawy i leczenie

.

Ból kręgosłupa lędźwiowego może wynikać z wielu nakładających się czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Silny stres może zwiększać napięcie mięśniowe i wrażliwość na ból, natomiast sam ból może nasilać lęk, ograniczać aktywność fizyczną i pogarszać jakość życia. Dlatego diagnostyka różnicowa powinna uwzględniać przyczyny somatyczne, ocenę stanu zdrowia, związek ze stanem psychicznym oraz ocenę jego wpływu na objawy.

• Nerwica a ból kręgosłupa może tworzyć błędne koło: lęk zwiększa napięcie mięśniowe, a dolegliwości bólowe podtrzymują obawy i unikanie ruchu.
• Ból kręgosłupa lędźwiowego nasilający się w sytuacjach stresowych nie potwierdza sam w sobie podłoża psychogennego.
• Nowe zaburzenia oddawania moczu lub stolca, drętwienie okolicy krocza i narastające osłabienie nóg wymagają pilnej pomocy medycznej.
• Najczęściej rozważa się edukację pacjenta, aktywność fizyczną, odpowiednio dobrane ćwiczenia, fizjoterapię i – gdy jest wskazana – terapię psychologiczną.

Szersze informacje o tym, jakie mogą być przyczyny bólu, pomagają uporządkować diagnostykę. Warto też sprawdzić, objawem czego jest ból pleców i jak leczyć dolegliwości.

Nerwica nie jest jedną, precyzyjnie zdefiniowaną chorobą. W języku codziennym tym słowem określa się różne zaburzenia lękowe, w których pojawiają się nadmierne obawy, napięcie emocjonalne i objawy fizyczne. Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że lękowi mogą towarzyszyć między innymi napięcie mięśniowe, niepokój, trudności z koncentracją, nudności lub dyskomfort w jamie brzusznej, kołatanie serca i zaburzenia snu [1].

W przypadku nerwicy objawy somatyczne są realne. Pobudzenie autonomicznego układu nerwowego zmienia oddech, tętno i gotowość mięśni pleców do działania. Jeśli napięcie psychiczne utrzymuje się przez dłuższy czas, napięte mięśnie pleców mogą stać się bolesne. Przewlekły stres może też negatywnie wpływać na sen i regenerację, a czasem zmieniać postawę ciała. Związek między stresem a bólem należy więc oceniać bez bagatelizowania dolegliwości bólowych.

Nawracający ból kręgosłupa może wywoływać obawę przed ruchem i zwiększać czujność na sygnały z ciała. Izolacja społeczna może stanowić dodatkowe obciążenie. Bezpośredni wpływ psychiki na ciało jest trudny do oddzielenia od wpływu stresu na sen, ruch i postawę ciała. Bezpośredni wpływ jednego czynnika nie wyjaśnia całości dolegliwości. Osoby z nerwicą mogą doświadczać hiperalgezji.

Nerwica a ból kręgosłupa lędźwiowego mogą łączyć się przez kilka mechanizmów. Pierwszym jest nadmierne napięcie mięśni. W sytuacjach stresowych mięśnie pleców odruchowo się napinają [1]. Jeżeli przewlekły stres się powtarza, napięcie mięśniowe może sprzyjać sztywności. Napięcie mięśniowe bywa zmienne, a napięte mięśnie pleców utrzymują dyskomfort. Nie należy automatycznie wyjaśniać go uciskiem na naczynia krwionośne.

Drugim mechanizmem jest zmiana przetwarzania bodźców bólowych. Przy przewlekłym bólu układ nerwowy może stać się bardziej wyczulony; taka zwiększona wrażliwość zmienia wrażliwość na ból mimo braku nowego uszkodzenia. Nie należy jednak rozpoznawać hiperalgezji tylko dlatego, że ból pleców nasila stres. Potrzebna jest ocena stanu zdrowia.

Trzeci element to zachowanie. Obawa, że ruch uszkodzi kręgosłup lędźwiowy, może ograniczać aktywność. Brak aktywności fizycznej pogarsza kondycję fizyczną, a długie pozostawanie w jednej pozycji zwiększa dyskomfort w dolnej części pleców. Większe znaczenie niż idealna postawa ma regularna zmiana pozycji i aktywność fizyczna [2].

Różnicowanie zaczyna się od wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz pyta o lokalizację, czas trwania i nasilenie dolegliwości bólowych, urazy, gorączkę, choroby nowotworowe i objawy neurologiczne. W niektórych przypadkach ocenia też siłę mięśniową, czucie, odruchy i ruchomość kręgosłupa lędźwiowego. Dopiero potem analizuje wpływ nerwicy, związek ze stanem psychicznym i aktualny stan zdrowia.

Badania obrazowe nie są rutynowo potrzebne przy każdym bólu krzyża. NICE zaleca, aby w opiece niespecjalistycznej nie wykonywać ich automatycznie, a w opiece specjalistycznej rozważać je wtedy, gdy wynik może zmienić postępowanie [3]. Brak zmian w rezonansie nie dowodzi podłoża psychogennego, podobnie jak obecność zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa lędźwiowego nie zawsze wyjaśnia nasilenie bólu.

Ból po boku tułowia, gorączka, nudności lub objawy z dróg moczowych wymagają osobnej oceny; więcej informacji zawiera artykuł ból nerek – przyczyny, leczenie, zapobieganie. Edukacja pacjenta pomaga zrozumieć, że zaburzenie lękowe i choroba somatyczna nie wykluczają się wzajemnie.

Leczenie bólu kręgosłupa lędźwiowego powinno odpowiadać przyczynie i potrzebom pacjenta. Przy przewlekłym pierwotnym bólu krzyża WHO zaleca podejście holistyczne i dobór kilku interwencji [4]. Metody leczenia powinny uwzględniać kręgosłup lędźwiowy, sprawność i czynniki psychologiczne. Aktywność fizyczna i edukacja pacjenta odgrywają kluczową rolę w planie powrotu do czynności.

Ruch i fizjoterapia to metody leczenia dobierane do możliwości oraz rozpoznania.

Regularne ćwiczenia aerobowe, wzmacniające mięśnie pleców i ćwiczenia rozciągające mogą poprawić kondycję fizyczną. Aktywność fizyczna powinna być zwiększana stopniowo. Zamiast zalecenia ćwicz regularnie, lepiej ustalić realny plan z fizjoterapeutą, zwłaszcza gdy dolegliwości bólowe i napięte mięśnie ograniczają swobodę w codziennym życiu.

Terapia manualna może być elementem leczenia bólu, lecz NICE rekomenduje ją jako część pakietu obejmującego ćwiczenia, ewentualnie terapię psychologiczną [3]. Masaż lub mobilizacja mogą czasowo rozluźnić napięte mięśnie i mięśnie pleców, ale leczenie bólu nie powinno opierać się tylko na biernych zabiegach. Joga pomaga w redukcji bólu pleców związanych ze stresem, stanowi również odpowiedź na indywidualne potrzeby pacjenta i świetnie sprawdza się w procesie leczenia osób cierpiących na ból pleców.

Gdy objawy lękowe są istotne, terapia poznawczo-behawioralna pomaga zmieniać katastroficzne interpretacje doznań, wracać do aktywności i rozwijać strategie radzenia sobie ze stresem. W bólu pleców łączy się ją z ćwiczeniami [3], a w zaburzeniach lękowych CBT i relaksacja są uznanymi interwencjami [5]. Związek między stresem a bólem może znacząco wpłynąć na terapię; dolegliwości bólowe mogą też znacząco wpływać na jej przebieg.

Leki przeciwdepresyjne mogą być zalecone w leczeniu zaburzeń lękowych, ale nie powinny być automatycznie traktowane jako leki na nieswoisty ból kręgosłupa. Niesteroidowe leki przeciwzapalne bywają rozważane krótkotrwale po ocenie, czy cechy stanu zapalnego, przeciwwskazania i ryzyko ze strony przewodu pokarmowego, nerek, wątroby oraz układu sercowo-naczyniowego uzasadniają ich zastosowanie [3]. Sam brak cech stanu zapalnego nie przesądza o przyczynie. Leczenie farmakologiczne zawsze wymaga indywidualnej decyzji lekarza i pozwala na poprawę jakości życia pacjentów.

Jeżeli lękowi towarzyszy obniżony nastrój, utrata zainteresowań lub znaczne ograniczenie funkcjonowania, warto omówić to ze specjalistą. Osobnym zagadnieniem jest depresja lękowa, której nie należy rozpoznawać wyłącznie na podstawie bólu i napięcia.

Domowe sposoby mają wspierać, a nie zastępować plan efektywnego leczenia. Pomocne może być dawkowanie aktywności, krótkie przerwy od siedzenia i ciepło stosowane dla komfortu; ergonomię miejsca pracy warto dopasować do ciała. Nieprawidłowe pozycje i niewłaściwa postawa nie są diagnozą. Te strategie radzenia sobie ze stresem i ruchem mogą ograniczać dolegliwości bólowe.

Techniki relaksacyjne, takie jak głębokie oddychanie, progresywne rozluźnianie mięśni lub trening autogenny Schultza, mogą zmniejszać napięcie psychiczne [1]. Regularne stosowanie ułatwia prosty plan, w którym techniki relaksacyjne łączy się ze spokojną jogą. Wybrane techniki relaksacyjne warto połączyć ze zmianą postawy ciała. Techniki relaksacyjne nie powinny opóźniać konsultacji.

Zdrowy styl życia obejmuje sen, regularne posiłki, ograniczenie alkoholu i nikotyny oraz kontakty społeczne. Gdy przewlekły stres trwa, zdrowy styl życia może znacząco przyczynić się do poprawy funkcjonowania i pomóc poprawić jakość życia. Przewlekły stres nie przesądza jednak o przyczynie bólu.