Depresja lękowa: objawy, przyczyny i leczenie. Co oznacza F41.2?

• Depresja lękowa łączy obniżony nastrój, utratę zainteresowań lub energii z napięciem, zamartwianiem i poczuciem zagrożenia. Najważniejsze informacje dotyczą jednak nie samej nazwy, lecz nasilenia i wpływu objawów na codzienne życie.
• Depresja lękowa – objawy fizyczne mogą obejmować kołatanie serca, drżenie, potliwość, nudności, zawroty głowy, zaburzenia snu i dolegliwości w klatce piersiowej.
• F41.2 nie jest kodem dla każdego współwystępowania depresji i lęku. Jeśli objawy spełniają kryteria dwóch odrębnych zaburzeń, lekarz może rozpoznać je oddzielnie. Depresja lękowa wymaga więc różnicowania.
• Leczenie depresji lękowej może obejmować psychoterapię, leczenie farmakologiczne albo połączenie obu metod, zależnie od obrazu klinicznego i indywidualnych potrzeb pacjenta.
• Myśli samobójcze, plan odebrania sobie życia lub brak możliwości zachowania bezpieczeństwa wymagają natychmiastowej pomocy.

Więcej o obrazie klinicznym i typach lęku wyjaśnia artykuł Zaburzenia lękowe.

Depresja lękowa nie jest precyzyjną nazwą jednej choroby używaną we wszystkich klasyfikacjach i sytuacjach klinicznych. Termin depresja lękowa bywa używany szerzej niż kod F41.2. Zaburzenia depresyjno-lękowe są szerszym określeniem niż jedno rozpoznanie, a zespół depresyjno-lękowy nie zawsze odpowiada kodowi F41.2. Może opisywać depresję z nasilonym lękiem, współwystępowanie dwóch rozpoznań albo mieszany zespół objawów depresyjnych i lękowych. Dlatego odpowiedź na pytanie, czym jest depresja lękowa, zależy od nasilenia, czasu trwania i wzajemnych proporcji objawów.

W ICD-10 kod F41.2 oznacza zaburzenie lękowe i depresyjne mieszane. W tym znaczeniu depresja lękowa opisuje objawy lękowe mieszane z objawami depresyjnymi o zbliżonym znaczeniu klinicznym. Stosuje się go, gdy objawy depresji i lęku występują równocześnie, lecz żaden z zespołów nie jest wyraźnie dominujący ani wystarczająco nasilony, aby rozpoznać go oddzielnie [1]. Jeżeli pełne kryteria spełniają odrębne zaburzenia depresyjne i lękowe, na przykład epizod depresyjny i zaburzenie lękowe uogólnione, rozpoznanie F41.2 może nie być właściwe.

Nerwica lękowa to określenie potoczne i historyczne, a nie ścisły odpowiednik depresji lękowej. Nerwica lękowa może odnosić się do różnych zaburzeń lękowych, dlatego nie powinna być traktowana jako rozpoznanie F41.2. Podobnie termin depresja agitowana opisuje obraz depresji z wyraźnym niepokojem i pobudzeniem, lecz nie jest automatycznie tym samym co F41.2.

Objawy depresji lękowej obejmują sferę emocjonalną, poznawczą, behawioralną i fizyczną. Depresja lękowa może powodować trudności w pracy, nauce, relacjach i wykonywaniu podstawowych obowiązków. Ich układ może zmieniać się w ciągu doby. U jednej osoby na pierwszy plan wysuwa się uczucie przygnębienia i brak energii, u innej – nasilony lęk, wysoki poziom pobudzenia, ciągłe napięcie i przewidywanie czarnych scenariuszy. Depresja lękowa nie musi wyglądać identycznie u dwóch osób.

Do objawów depresji należą obniżony nastrój, ograniczenie odczuwania przyjemności, męczliwość, problemy z koncentracją, poczucie winy, niska samoocena, zaburzenia snu oraz zmiana apetytu. Do innych objawów depresji należą poczucie beznadziei i utrata motywacji. Mogą pojawić się również nadmierna senność, wycofanie z relacji i obniżone poczucie własnej wartości. Doświadczanie skrajnych emocji nie jest warunkiem rozpoznania; częściej dominuje przewlekłe przygnębienie i napięcie. Depresja wpływa na życie rodzinne, społeczne i zawodowe [2].

Objawy lękowe mogą obejmować nadmierne zamartwianie, natrętne myśli, rozdrażnienie, niepokój ruchowy, trudność w rozluźnieniu się oraz trwanie w ciągłym poczuciu zagrożenia. Wysoki poziom lęku może utrzymywać się bez konkretnego bodźca. Czasem występuje doświadczenie lęku wolnopłynącego, niezwiązane z jednym konkretnym bodźcem, a czasem nagłe ataki silnego lęku. Taki obraz może przypominać zaburzenie lękowe uogólnione albo zaburzenie lęku panicznego. Objawy zaburzeń lękowych często utrudniają podejmowanie decyzji i normalne funkcjonowanie [3]. Ocena objawów zaburzeń lękowych powinna uwzględniać ich czas trwania i sytuacje wyzwalające.

Przyczyny depresji lękowej są wieloczynnikowe. Nie wynika ona z jednej cechy charakteru ani z braku silnej woli. Nie istnieje jeden mechanizm odpowiedzialny za wszystkie przypadki. Znaczenie mogą mieć czynniki biologiczne, uwarunkowania genetyczne, czynniki psychologiczne i środowiskowe, przewlekły stres, traumatyczne przeżycia, utrata bliskiej osoby, trudności zawodowe lub rodzinne, choroby somatyczne oraz używanie substancji psychoaktywnych.

WHO wskazuje, że depresja wynika ze złożonej interakcji czynników społecznych, psychologicznych i biologicznych [2]. Podobnie zaburzenia lękowe mają wieloczynnikowe podłoże [3]. Zarówno depresja lękowa, jak i zaburzenia depresyjno-lękowe mogą być związane z wysokim poziomem przewlekłego stresu. W praktyce rozwój depresji lękowej może mieć różne przyczyny, dlatego diagnoza nie powinna sprowadzać się do pojedynczego wydarzenia ani uproszczonej teorii zaburzonej chemii mózgu. Najważniejsze informacje o przyczynach uzyskuje się z wywiadu obejmującego zdrowie psychiczne, fizyczne i sytuację życiową.

Leczenie depresji lękowej powinno odpowiadać na dominujące problemy, nasilenie objawów, bezpieczeństwo oraz preferencje pacjenta. Depresja lękowa może wymagać elementów leczenia zaburzeń lękowych i leczenia zaburzeń depresyjno-lękowych. Plan leczenia zaburzeń lękowych i depresyjnych może obejmować oddziaływania psychoterapeutyczne, farmakoterapię i działania wspierające. Rozpoczęcia leczenia nie należy odkładać, gdy symptomy powodują trudności w podstawowym funkcjonowaniu. Skuteczne leczenie wymaga regularnej oceny efektów, tolerancji terapii i ewentualnej korekty rozpoznania. Leczenie zaburzeń powinno być dostosowane do nasilenia depresji lękowej.

Terapia poznawczo-behawioralna uczy rozpoznawania zależności między myślami, emocjami i zachowaniem oraz technik radzenia sobie z lękiem, unikaniem i obniżonym nastrojem. Nauka technik radzenia sobie jest szczególnie ważna, gdy depresja lękowa prowadzi do unikania codziennych sytuacji. W zależności od diagnozy rozważa się również aktywizację behawioralną, terapię interpersonalną lub psychoterapię psychodynamiczną. Terapia prowadzona przez wykwalifikowanego specjalistę może być stosowana samodzielnie albo łączona z lekami [2]. W leczeniu zaburzeń lękowych terapia poznawczo-behawioralna należy do metod zalecanych w wytycznych [5]. U osób zmagających się z nasilonymi objawami plan wymaga regularnej oceny zdrowia psychicznego.

Leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny z grupy SSRI, są stosowane zarówno w leczeniu depresji, jak i części zaburzeń lękowych. Depresja lękowa nie przesądza jednak, że farmakoterapia będzie potrzebna każdemu pacjentowi. Dobór preparatu zależy od rozpoznania, wcześniejszej odpowiedzi, chorób współistniejących, interakcji i ryzyka działań niepożądanych [4]. W części zaburzeń lękowych wytyczne również uwzględniają leki z grupy SSRI [5].

Leki przeciwdepresyjne mogą powodować skutki uboczne, a na początku terapii u części pacjentów może przejściowo nasilić się niepokój. Nie należy samodzielnie rozpoczynać, odstawiać ani zmieniać dawkowania. Leki przeciwlękowe z grupy benzodiazepin bywają stosowane doraźnie i przez krótki czas w wybranych sytuacjach. Środki stosowane doraźnie nie są standardowym leczeniem długoterminowym ze względu na ryzyko zależności [5].

Opisując tolerancję Elicei, wskaż, od kiedy występują działania niepożądane i jak wpływają na codzienne funkcjonowanie.

Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, ile trwa leczenie depresji lękowej. Depresja lękowa może ustępować stopniowo, a tempo poprawy jest indywidualne. Znaczenie mają rozpoznanie, nasilenie objawów, czas ich utrzymywania się, współchorobowość, odpowiedź na terapię i ryzyko nawrotu. Pierwszy etap może trwać kilka miesięcy, a profilaktyka nawrotu i psychoterapia – dłużej. W przypadku depresji z towarzyszącym lękiem ważne jest monitorowanie obu grup objawów. Decyzję o zakończeniu farmakoterapii podejmuje się wspólnie z lekarzem, zwykle stopniowo.

Czy depresja lękowa jest uleczalna? U wielu osób możliwe jest uzyskanie remisji, czyli ustąpienia lub znacznego ograniczenia objawów i powrotu do funkcjonowania. Depresja lękowa wymaga jednak cierpliwości i współpracy ze specjalistą. Pełne wyleczenie nie może być jednak zagwarantowane, a u części pacjentów występują nawroty. Wczesne rozpoczęcie leczenia, systematyczna współpraca i dopasowanie metod do indywidualnych potrzeb pacjenta zwiększają szansę na poprawę [2]. Zalecenia NICE podkreślają potrzebę regularnej oceny terapii i zapobiegania nawrotom [4]. Gdy poprawa nie następuje, warto skonsultować plan z lekarzem zamiast samodzielnie go zmieniać.

Myśli samobójcze, zamiar odebrania sobie życia, przygotowany plan, dostęp do niebezpiecznych środków lub niemożność zapewnienia sobie bezpieczeństwa oznaczają sytuację pilną. Depresja lękowa może wiązać się z takim ryzykiem, zwłaszcza przy nasileniu objawów depresji. Należy zadzwonić pod numer 112 albo zgłosić się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego lub izby przyjęć szpitala psychiatrycznego. Osoby w kryzysie mogą także skorzystać z całodobowego telefonu 116 123 lub Centrum Wsparcia 800 70 2222 [6]. To formy profesjonalnej pomocy, ale w bezpośrednim zagrożeniu pierwszeństwo ma numer 112.

Bliscy nie powinni pozostawiać osoby w bezpośrednim zagrożeniu samej. Trzeba potraktować jej słowa poważnie, spokojnie zapytać o bezpieczeństwo i wezwać profesjonalną pomoc. Rozmowa o samobójstwie nie zastępuje interwencji medycznej.