Nerwica: objawy, rodzaje i kiedy szukać pomocy

• Objawy nerwicy mogą mieć różne nasilenie i dotyczyć psychiki, układu nerwowego, krążenia, oddychania oraz układu pokarmowego.
• Zaburzenia lękowe uogólnione powodują trudne do kontrolowania zamartwianie, a w zaburzeniu lęku napadowego występują nagłe napady silnego lęku.
• Ból w obrębie klatki piersiowej, drętwienie kończyn i przyspieszone bicie serca mogą pojawiać się podczas paniki, lecz wymagają oceny, gdy są nowe, nasilone lub nietypowe.
• Nerwica lękowa może wymagać psychoterapii, farmakoterapii albo obu metod, zależnie od rodzaju problemu i potrzeb pacjenta.

Więcej materiałów porządkuje kategoria objawy i choroby. Przy dolegliwościach mięśniowo-szkieletowych warto przeczytać także tekst Nerwica a ból kręgosłupa lędźwiowego.

• objawy i choroby

Nerwica lękowa i inne zaburzenia lękowe nie są tym samym co krótkotrwałe zdenerwowanie. Lęk jest naturalnym stanem emocjonalnym i częścią reakcji stresowej. Problem pojawia się, gdy jest nadmierny, trudny do opanowania, ma charakter przewlekły albo występuje niezależnie od realnego zagrożenia. Zaburzenia lękowe mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie, podejmowanie decyzji, sen oraz aktywność w życiu rodzinnym i życiu społecznym [1].

W ICD-10 wiele rozpoznań znajdowało się w grupie zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i pod postacią somatyczną. W porównaniu z ICD-10 aktualna ICD-11 oddziela zaburzenia lękowe lub związane ze strachem, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne oraz zaburzenia związane ze stresem [5]. Współczesne rozpoznawanie zaburzeń psychicznych opiera się na konkretnych kryteriach. Nerwica lękowa nie jest więc jednym precyzyjnym rozpoznaniem, a zaburzenia lękowe trzeba różnicować z innymi zaburzeniami psychicznymi i chorobami somatycznymi.

Zaburzenia lękowe mogą obejmować zarówno objawy psychiczne, jak i fizyczne. Objawy somatyczne bywają dla pacjenta równie dokuczliwe jak sam lęk. Nerwica lękowa bywa odczuwana jako ciągłe uczucie napięcia, ale może też przebiegać napadowo. Pierwsze objawy często nasilają się podczas stresu, choroby, konfliktu lub dużej zmiany życiowej.

Typowe objawy nerwicy to uporczywy niepokój, drażliwość, trudności z koncentracją, niepokój psychoruchowy, zaburzenia snu i częste wybudzanie. Osoba może mieć wrażenie utraty kontroli, doświadczać uporczywego lęku, przewidywać najgorszy scenariusz i unikać sytuacji, które wywołują napięcie. Lęk społeczny wiąże się z obawą przed oceną innych osób, a jego przejawem bywa unikanie sytuacji społecznych, niska samoocena i krytyczna ocena samego siebie.

Objawy lękowe mogą współwystępować z obniżonym nastrojem lub depresją. U osób z obniżonym nastrojem zaburzenia lękowe mogą dodatkowo ograniczać aktywność. Zaburzenia lękowe i obniżony nastrój mogą wzajemnie nasilać trudności w funkcjonowaniu. Gdy oba zespoły są obecne, specjalista bierze pod uwagę między innymi zaburzenia depresyjno-lękowe. Więcej informacji zawiera artykuł Depresja może dotyczyć nawet miliona Polaków.

Trudności z uwagą nie są swoiste dla lęku. Jeżeli były obecne już przed pojawieniem się objawów lękowych i dotyczą wielu obszarów życia, podczas konsultacji można omówić także inne możliwe przyczyny, w tym ADHD; pomocny będzie tekst ADHD u dorosłych – coraz częściej diagnozowane.

Nerwica lękowa może powodować kołatanie serca, przyspieszony puls, drżenie rąk, nadmierne pocenie, zimne poty, uczucie gorąca, uderzenia gorąca, napięcie mięśni, bóle głowy i bóle brzucha. Możliwe są także nudności, biegunka, suchość w jamie ustnej, częste oddawanie moczu, płytki oddech, uczucie dławienia i inne problemy trawienne. To szerokie spektrum dolegliwości wiąże się z reakcją stresową. Autonomiczny układ nerwowy odpowiada za wiele reakcji fizycznych, dlatego objawy somatyczne mogą dotyczyć także serca, oddychania i problemów z układem pokarmowym. Podobne objawy mogą jednak powodować choroby somatyczne lub substancje psychoaktywne [2].

W trakcie silnego lęku mogą wystąpić zawroty głowy, mrowienie, drętwienia kończyn, drżenie, osłabienie i uczucie nierealności. Hiperwentylacja może nasilać mrowienie dłoni, zawroty oraz ucisk w klatce piersiowej. W lęku napadowym częste są szybkie bicie serca, duszność, ból w klatce piersiowej i obawa przed zawałem serca [3].

Nie należy zakładać, że każdy ból w klatce piersiowej ma podłoże lękowe. Szczególną uwagę należy zwrócić na dolegliwości nowe, utrzymujące się, związane z wysiłkiem albo współwystępujące z omdleniem, nasilonymi dusznościami czy jednostronnym osłabieniem.

Zaburzenia lękowe w postaci fobii są wyzwalane określonymi czynnikami. W fobii konkretny bodziec wywołuje lęk. Fobie specyficzne wiążą się z konkretnym bodźcem, na przykład wysokością, zwierzętami, zastrzykami lub zamkniętymi pomieszczeniami. Agorafobia obejmuje lęk i unikanie przebywania w miejscach publicznych, transporcie lub sytuacjach, z których wyjście mogłoby być trudne. Fobia społeczna dotyczy obawy przed zawstydzeniem, krytyką lub odrzuceniem [1].

Nerwica natręctw to dawna nazwa OCD, jednego z zaburzeń psychicznych wymagających odrębnej oceny. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne obejmują natrętne myśli, obrazy lub impulsy oraz przymus wykonywania rytuałów, takich jak wielokrotne sprawdzanie czy mycie rąk. Czynności te chwilowo zmniejszają napięcie, lecz utrwalają cykl objawów. W aktualnej klasyfikacji OCD nie należy do tej samej grupy co zaburzenia lękowe, choć silny lęk często mu towarzyszy [5].

Zaburzenia adaptacyjne rozwijają się w odpowiedzi na rozpoznawalny stresor, na przykład utratę pracy, ciężką chorobę lub śmierć bliskiej osoby. Zespół stresu pourazowego, czyli post-traumatic stress disorder, może wystąpić po traumie i obecnie jest klasyfikowany wśród zaburzeń związanych ze stresem, a nie jako odmiana nerwicy lękowej [5].

Nie ma jednej przyczyny nerwicy. Zaburzenia lękowe powstają wskutek współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Czynniki genetyczne mogą zwiększać podatność, lecz nie przesądzają o rozwoju choroby. Same czynniki genetyczne nie wystarczają do wyjaśnienia jej wystąpienia. Ważną rolę mogą odgrywać także predyspozycje osobowościowe, trauma, przemoc, silny lub przewlekły stres, duża strata i brak wsparcia. Zły stan zdrowia oraz obciążenie związane z chorobą przewlekłą również mogą sprzyjać nasileniu lęku [1].

Nerwica lękowa może nasilać się po nadmiarze kofeiny, alkoholu lub niewyspaniu. Objawy mogą być związane również z używaniem narkotyków i innych substancji psychoaktywnych. Zaburzenia lękowe mogą współwystępować z innymi zaburzeniami, dlatego sam opis dolegliwości nie wystarcza do rozpoznania. W podobny sposób mogą manifestować się nadczynność tarczycy, zaburzenia rytmu serca, hipoglikemia, niedokrwistość, choroby układu oddechowego lub działania niepożądane leków. Organiczne zaburzenia lękowe rozpoznaje się wtedy, gdy lęk jest bezpośrednio związany z chorobą lub uszkodzeniem mózgu [5].

Rozpoznanie opiera się na rozmowie o rodzaju objawów, czasie ich trwania, czynnikach wyzwalających oraz wpływie na normalne funkcjonowanie. Diagnoza różnicowa służy wykluczeniu chorób i substancji, które mogą dawać podobne dolegliwości. Nasilenie objawów lęku ocenia się w kontekście całego obrazu klinicznego. Lekarz może zapytać o sen, używki, stan emocjonalny, trudności w podejmowaniu decyzji, przyjmowane leki, choroby przewlekłe, pierwszy epizod i to, czy objawy nasiliły się w ostatnim czasie. W zależności od obrazu klinicznego może przeprowadzić badanie fizykalne i zlecić badania odpowiednie do dolegliwości, aby wykluczyć przyczyny somatyczne [2].

W diagnostyce zaburzeń psychicznych kwestionariusze przesiewowe pomagają ocenić nasilenie objawów lęku, ale nie zastępują diagnozy. Jeżeli podejrzewasz u siebie nerwicę lękową lub inne zaburzenia lękowe, warto skonsultować się z lekarzem rodzinnym, psychiatrą albo psychologiem. Konsultacja psychologa może pomóc uporządkować dolegliwości, natomiast decyzje dotyczące farmakoterapii i diagnostyki somatycznej należą do lekarza.

Podczas konsultacji z psychiatrą online można omówić przebieg objawów, dotychczasowe leczenie, przyjmowane preparaty oraz potrzebę dalszej oceny, bez obietnicy konkretnego rozpoznania lub recepty.

Przed wizytą zapisz, kiedy pojawiają się objawy, jak długo trwają, co je nasila i czy są związane z konkretną sytuacją. Przygotuj informacje o śnie, kofeinie, alkoholu, lekach, chorobach przewlekłych oraz innych substancjach psychoaktywnych. Zanotuj również, czy nerwica lękowa utrudnia pracę, naukę, relacje lub wychodzenie z domu. Taki opis pomaga odróżnić lęk uogólniony, zaburzenie lęku napadowego i objawy związane z innymi zaburzeniami. Uogólnione zaburzenia lękowe mogą wymagać innego planu niż napady paniki.

Nie wywołuj celowo objawów i nie odstawiaj leków przed konsultacją. Jeżeli masz wyniki EKG lub badań wykonanych z powodu kołatania serca, warto je przygotować.

Nerwica lękowa może wymagać psychoterapii, farmakoterapii albo obu metod. Proces leczenia zależy od rodzaju zaburzenia, jego nasilenia, chorób współistniejących i sytuacji każdego pacjenta. Psychoterapia w nurcie poznawczo-behawioralnym należy do najlepiej przebadanych metod leczenia zaburzeń lękowych. Terapia polega między innymi na rozpoznawaniu niepomocnych schematów myślenia, zmianie reakcji oraz stopniowej, bezpiecznej ekspozycji na sytuacje wywołujące lęk [1]. W psychoterapii online można pracować nad zamartwianiem, unikaniem oraz reakcją na objawy, jeżeli taka forma jest odpowiednia dla danej osoby.

W leczeniu lęku uogólnionego lub nawracających napadów paniki lekarz może rozważyć farmakoterapię. Najczęściej stosuje się leki przeciwdepresyjne z grup SSRI lub SNRI [4]. Nie działają one natychmiast, a dobór preparatu, dawki i monitorowania należy do lekarza. Leki o działaniu przeciwlękowym z grupy benzodiazepin mogą szybko łagodzić objawy, ale ze względu na tolerancję i ryzyko uzależnienia zwykle nie są zalecane do długotrwałego stosowania [4]. Nie należy samodzielnie odstawiać leków uspokajających ani przeciwdepresyjnych.

Zaburzenia lękowe wymagają postępowania dopasowanego do rozpoznania. Styl życia wspiera leczenie zaburzeń lękowych, lecz go nie zastępuje. Pomocne mogą być regularny sen, aktywność fizyczna, ograniczenie kofeiny i alkoholu, ćwiczenia relaksacyjne, mindfulness oraz spokojne oddychanie [1].

Silna nerwica lękowa może dawać bardzo intensywne dolegliwości, ale nie wolno automatycznie przypisywać jej objawów alarmowych. Natychmiastowej pomocy wymaga nagły, nieustępujący ból lub ucisk w klatce piersiowej, zwłaszcza gdy promieniuje do ramienia, szyi, żuchwy, brzucha lub pleców albo towarzyszą mu duszność, poty, nudności czy zawroty głowy [6]. W takiej sytuacji należy dzwonić pod 112 lub 999.

Pilnej interwencji wymagają również myśli samobójcze, zamiar zrobienia sobie krzywdy, utrata kontaktu z rzeczywistością, omdlenie, nowe jednostronne osłabienie lub zaburzenia mowy. W bezpośrednim zagrożeniu życia można wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999 albo zgłosić się do SOR lub izby przyjęć [7].