Łysienie plackowate – objawy, przyczyny, rozpoznanie i leczenie

W przypadku łysienia plackowatego mieszki włosowe zwykle nie ulegają trwałemu zniszczeniu, dlatego utrata włosów może mieć charakter odwracalny. Samoistny odrost nie występuje jednak u każdej osoby, a choroba może nawracać. Czynniki wyzwalające chorobę obejmują stres, infekcje i zmiany hormonalne. Ten przewodnik omawia objawy łysienia plackowatego, rozpoznanie, przebieg, możliwości leczenia i wskazania do konsultacji dermatologicznej.

• Łysienie plackowate najczęściej powoduje nagłe powstanie jednego lub kilku gładkich, pozbawionych włosów placków na skórze głowy lub brodzie.
• Postać ogniskowa, określana także jako alopecia areata vulgaris, jest najczęstszą formą choroby.
• Objawy łysienia plackowatego mogą obejmować włosy wykrzyknikowe, utratę brwi lub rzęs oraz drobne zagłębienia i szorstkość paznokci.
• Rozpoznanie zwykle opiera się na wywiadzie, badaniu skóry i trichoskopii; badania krwi lub biopsja są potrzebne tylko w wybranych sytuacjach.
• Leczenie łysienia plackowatego dobiera się do wieku, rozległości utraty włosów, tempa postępu zmian i wpływu choroby na jakość życia.
• W przypadku pojawienia się nowego ogniska, szybkiego rozszerzania zmian albo utraty brwi i rzęs warto zgłosić się do dermatologa.

Poniżej przedstawiono najważniejsze informacje o objawach, rozpoznaniu, przebiegu i możliwościach leczenia łysienia plackowatego.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Choroby skóry.

Pierwsze objawy łysienia plackowatego to zwykle jedno lub kilka okrągłych bądź owalnych ognisk wyłysienia. Początkowo są one często niewielkie, porównywane do wielkości monety, ale mogą się powiększać i zlewać. Wyłysiałe placki mają regularny kształt, są gładkie i nie wykazują bliznowacenia. Skóra w ich obrębie zwykle nie jest zaczerwieniona, zapalnie zmieniona ani pokryta łuską, chociaż proces zapalny toczy się wokół mieszka włosowego [3].

Na obrzeżach aktywnych ognisk mogą występować włosy wykrzyknikowe: krótkie, połamane i cieńsze u nasady. U części osób przed utratą włosów pojawia się świąd, pieczenie, mrowienie albo tkliwość. Zmiany mogą dotyczyć również brody, brwi, rzęs i owłosienia w innych częściach ciała [1].

Łysienie plackowate może także obejmować paznokcie. Najczęściej obserwuje się naparstkowanie, podłużne bruzdy, szorstkość i zwiększoną łamliwość płytki. Częstość tych zmian jest bardzo zróżnicowana w zależności od badanej populacji; nowszy przegląd piśmiennictwa wskazuje średnią częstość na poziomie około 22%, przy szerokim zakresie wyników poszczególnych badań [7].

Łysienie plackowate różni się od równomiernego przerzedzenia typowego dla innych przyczyn wypadania włosów. Nadmierne wypadanie włosów bez dobrze odgraniczonych placków może mieć inne podłoże, dlatego znaczenie ma wzorzec utraty włosów, a nie tylko liczba włosów na szczotce. Pomocny jest przewodnik Co poradzić na wypadanie włosów? To zależy od przyczyny!. U mężczyzn stopniowe cofanie linii czołowo-skroniowej i przerzedzenie na czubku głowy częściej odpowiadają obrazowi opisanemu w materiale Łysienie androgenowe u mężczyzn.

Łysienie plackowate może przybierać różne formy. Łysienie plackowate zwykłe, określane też jako alopecia areata vulgaris lub łysienie plackowate ogniskowe, jest najczęstszą postacią choroby. Zwykle występuje jako pojedyncze albo mnogie placki na owłosionej skórze głowy lub brodzie [6]. Ogniska mogą pozostawać stabilne, powiększać się, zlewać lub pojawiać w nowych miejscach.

Do innych odmian klinicznych należą:

• łysienie plackowate wężykowate, czyli plackowate pasmowate typu ophiasis – pas utraty włosów w okolicy potylicznej, przechodzący ku okolicom skroniowym;
• łysienie plackowate rozlane – bardziej równomierne przerzedzenie, bez typowych owalnych ognisk;
• łysienie plackowate całkowite, czyli alopecia totalis – utrata wszystkich lub prawie wszystkich włosów na skórze głowy;
• łysienie plackowate uogólnione, czyli alopecia universalis – utrata owłosienia na skórze głowy, twarzy i całym ciele [1].

W badaniach naturalnego przebiegu opisywano progresję postaci ogniskowej do alopecia totalis lub alopecia universalis u około 14–25% chorych. Ryzyko nie jest jednak jednakowe dla każdej osoby i zależy między innymi od rozległości, czasu trwania choroby, wieku zachorowania oraz zajęcia paznokci [6].

W starszych materiałach można spotkać określenie łysienie plackowate złośliwe. Nie jest ono precyzyjną współczesną kategorią diagnostyczną ani określeniem choroby nowotworowej. Sam termin nie pozwala przewidzieć odrostu.

Przebieg choroby jest nawrotowy i nieprzewidywalny. W niektórych przypadkach następuje samoistny odrost, początkowo czasem w postaci jasnych włosów. W badaniach obserwacyjnych remisję bez leczenia w ciągu roku opisywano u około 34–50% pacjentów, ale prawdopodobieństwo odrostu jest większe przy ograniczonych, krótko trwających zmianach i mniejsze przy postaciach rozległych [8]. U innych osób włosy odrastają w jednym miejscu, a nowe ogniska łysienia powstają w innym. Cięższy przebieg częściej wiąże się z dużą rozległością zmian, długim czasem trwania, początkiem w młodym wieku, zajęciem paznokci i postacią wężykowatą [8].

Dermatolog zwykle może rozpoznać łysienie plackowate na podstawie wywiadu, rozmieszczenia utraty włosów oraz badania owłosionej skóry głowy i paznokci. Trichoskopia, czyli ocena w powiększeniu, pomaga uwidocznić żółte i czarne kropki, włosy wykrzyknikowe oraz krótkie włosy odrastające [2].

Lekarz ocenia liczbę i wielkość ognisk wyłysienia, tempo powstawania nowych zmian, zajęcie brwi, rzęs, brody i paznokci oraz wpływ choroby na jakość życia. Przy rozległych zmianach można zastosować skalę SALT, określającą procent utraty włosów na skórze głowy. Zdjęcia wykonywane w podobnych warunkach ułatwiają porównanie przebiegu [2].

Badania laboratoryjne nie są rutynowo potrzebne. Mogą być zlecone, gdy wywiad lub objawy sugerują chorobę tarczycy, niedokrwistość albo inną przyczynę wypadania włosów. Biopsję wykonuje się rzadko, głównie przy niejednoznacznym obrazie lub podejrzeniu łysienia bliznowaciejącego [2].

W diagnostyce różnicowej uwzględnia się grzybicę skóry głowy, trichotillomanię, łysienie trakcyjne, telogenowe, androgenowe i bliznowaciejące. Łuszczenie, wyraźny rumień, sączenie lub krosty nie są typowymi objawami łysienia plackowatego. Takie zmiany zapalne wymagają odrębnej oceny. Gdy zmianom na głowie towarzyszą świąd i rumień twarzy, pomocne może być osobne omówienie: egzema na twarzy – jak wygląda, jak leczyć.

W leczeniu łysienia plackowatego stosuje się glikokortykosteroidy miejscowe, między innymi w postaci kremów, płynów lub pianek. Silne miejscowe glikokortykosteroidy są leczeniem pierwszego wyboru przy zmianach na skórze głowy. U dorosłych z ograniczoną lub umiarkowaną postacią lekarz może zaproponować śródskórne wstrzyknięcia triamcynolonu. Wymagają one kontroli ryzyka ścieńczenia skóry i innych miejscowych działań niepożądanych [2].

Minoksydyl bywa stosowany pomocniczo w celu wspierania odrostu, ale nie wygasza procesu autoimmunologicznego. Aktualne wytyczne wymieniają miejscowy minoksydyl, w tym preparat 5%, jako możliwe leczenie uzupełniające, zwłaszcza w połączeniu z innymi metodami. Nie należy samodzielnie ustalać stężenia, częstości aplikacji ani łączyć kilku leków bez konsultacji [2].

Przy umiarkowanym lub rozległym łysieniu plackowatym specjalista może rozważyć immunoterapię kontaktową. Polega ona na miejscowym podawaniu alergenu kontaktowego, najczęściej DPCP lub SADBE, aby wywołać kontrolowaną reakcję skóry. Terapię rozpoczyna się od niewielkiego stężenia substancji uczulającej i prowadzi pod regularnym nadzorem [2].

W cięższych przypadkach leczenie łysienia plackowatego może obejmować leczenie ogólne. Lekarz może rozważyć krótkotrwałą kurację za pomocą glikokortykosteroidów, zwłaszcza przy szybko postępującej albo umiarkowanej lub ciężkiej chorobie. Długotrwałe leczenie doustnymi steroidami jest ograniczone przez ryzyko działań niepożądanych i nawrotu po redukcji dawki lub odstawieniu [3].

Nową grupę leków stanowią doustne inhibitory kinaz Janusowych, czyli inhibitory JAK. Badania kliniczne potwierdziły możliwość uzyskania istotnego odrostu u części pacjentów z ciężką postacią choroby, dlatego aktualne wytyczne zalecają rozważenie zarejestrowanego inhibitora JAK w ciężkim łysieniu plackowatym [2]. Ritlecytynib jest w Unii Europejskiej wskazany dla dorosłych i młodzieży od 12. roku życia z ciężką postacią choroby [4]. Baricytynib ma wskazanie do leczenia ciężkiego łysienia plackowatego u dorosłych [5]. Terapia wymaga kwalifikacji, monitorowania i omówienia ryzyka zakażeń oraz innych poważnych działań niepożądanych.

Leczenie łysienia plackowatego może łączyć metody miejscowe i ogólne. Mezoterapia igłowa skóry głowy, karboksyterapia i inne profesjonalne zabiegi nie należą do podstawowych metod rekomendowanych w wytycznych. Skuteczności innych metod nie należy zakładać bez wiarygodnych danych [2].

Domowe sposoby nie zatrzymują procesu autoimmunologicznego. Nie wykazano również, aby konkretna dieta leczyła łysienie plackowate lub zapobiegała jego nawrotom. Zbilansowane żywienie wspiera ogólny stan zdrowia, ale suplementację żelaza, witaminy D, cynku lub innych składników warto rozważać dopiero po potwierdzeniu niedoboru lub na zalecenie lekarza [3].

Delikatna pielęgnacja może ograniczyć łamanie włosów i podrażnienie. Warto unikać ciasnych fryzur, intensywnego tarcia i agresywnych zabiegów chemicznych. Odsłoniętą skórę głowy należy chronić przed promieniowaniem UV i zimnem, a po utracie brwi lub rzęs pomocne mogą być okulary chroniące oczy przed pyłem [3].

Choroba może w znacznym stopniu obniżać jakość życia. Peruka, mikropigmentacja czy makijaż brwi są pełnoprawnymi elementami wsparcia. Techniki oparte na uważności i medytacji mogą wspierać dobrostan psychiczny oraz jakość życia, ale nie wykazano, aby same powodowały odrost włosów. Przy nasilonym lęku, obniżonym nastroju lub wycofaniu społecznym potrzebne może być profesjonalne wsparcie psychologiczne [3].

Łysienie plackowate u dzieci może zaczynać się od pojedynczych placków, ale początek choroby w młodym wieku bywa związany z cięższym przebiegiem. W przypadku pojawienia się ogniska u dziecka konieczna jest ocena dermatologa, ponieważ podobnie wyglądają grzybica skóry głowy, trichotillomania i inne przyczyny wypadania włosów [1].

Leczenie łysienia plackowatego u dzieci dobiera się szczególnie ostrożnie. Najczęściej wybiera się najmniej inwazyjne metody, przede wszystkim miejscowe glikokortykosteroidy; w określonych sytuacjach rozważa się immunoterapię kontaktową. U nastolatków z ciężką chorobą lekarz może ocenić zasadność inhibitora JAK dopuszczonego od 12. roku życia [2]. Nie należy aplikować na skórę dziecka preparatów przeznaczonych dla dorosłych bez zaleceń lekarza.

Utrata włosów może wpływać na samoocenę, relacje rówieśnicze i aktywność szkolną osób młodych. Oprócz leczenia medycznego warto omówić maskowanie zmian i potrzebę wsparcia psychologicznego.