Nadmiar insuliny – skutki, objawy i postępowanie

Warto wiedzieć, że pytania o objawy nadmiaru insuliny oraz o to, co robić, gdy insuliny jest za dużo, mogą dotyczyć dwóch różnych sytuacji: przewlekłej hiperinsulinemii oraz nagłego podania zbyt dużej dawki leku. Poniżej wyjaśniamy jej przyczyny, możliwe skutki, zasady diagnostyki oraz bezpieczne postępowanie.

• Insulina jest hormonem wytwarzanym przez komórki beta trzustki i uczestniczy w regulacji poziomu glukozy we krwi.
• Najczęstszą przyczyną hiperinsulinemii jest insulinooporność, często związana z otyłością trzewną, małą ilością ruchu i nieprawidłowym sposobem żywienia.
• Przewlekły nadmiar insuliny może nie dawać objawów; dolegliwości pojawiają się częściej przy niskim poziomie cukru we krwi.
• Przedawkowanie insuliny może prowadzić do drżenia rąk, potów, kołatania serca, zaburzeń koncentracji, splątania, drgawek i utraty przytomności.
• Leczenie nadmiaru insuliny zależy od przyczyny. Przy insulinooporności podstawą są zmiany stylu życia, a przy insulinomie może być konieczne leczenie operacyjne.

Więcej o mechanizmie i sygnałach ostrzegawczych przeczytasz w materiale o objawach insulinooporności. Szerszy kontekst zaburzeń gospodarki węglowodanowej znajduje się w dziale cukrzyca.

Insulina jest hormonem, który umożliwia transport glukozy z krwi do tkanek, przede wszystkim mięśni i tkanki tłuszczowej, wspierając regulację poziomu glukozy we krwi. Działanie insuliny obejmuje także magazynowanie energii: hormon nasila syntezę glikogenu i tłuszczów, a jednocześnie hamuje lipolizę, czyli rozpad tkanki tłuszczowej [3]. Z tego powodu przewlekle wysokie stężenie insuliny może sprzyjać trudnościom w redukcji masy ciała, ale nie jest jedyną przyczyną przyrostu masy ciała.

Nadmiar insuliny nie jest tym samym co cukrzyca. We wczesnej fazie insulinooporności trzustka może produkować więcej hormonu, dzięki czemu poziom glukozy pozostaje jeszcze prawidłowy. Gdy mechanizm kompensacyjny przestaje wystarczać, poziom glukozy we krwi rośnie, co może prowadzić do stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2 [2].

Przewlekły nadmiar insuliny związany z insulinoopornością może długo nie dawać objawów. Pacjenci zgłaszają niekiedy senność po posiłku, szybki powrót głodu, trudności z kontrolą masy ciała lub ciemniejsze, pogrubiałe zmiany skórne w okolicy karku i pach. Objawy te nie są swoiste i mogą towarzyszyć innym schorzeniom, dlatego nie wystarczają do rozpoznania.

Gdy poziom insuliny we krwi jest nieadekwatnie wysoki do poziomu glukozy, mogą wystąpić objawy hipoglikemii: głód, potliwość, drżenie rąk, kołatanie serca, osłabienie, zawroty głowy, zaburzenia koncentracji, niewyraźna mowa lub zaburzenia widzenia. W ciężkiej hipoglikemii możliwe są drgawki, utrata przytomności, śpiączka, a nawet śmierć [2].

Długotrwały nadmiar insuliny związany z insulinoopornością wiąże się z większym prawdopodobieństwem rozwoju zaburzeń metabolicznych, takich jak stan przedcukrzycowy, cukrzyca typu 2, otyłość brzuszna, zaburzenia lipidowe i nadciśnienie tętnicze [4]. U części kobiet insulinooporność współwystępuje z zespołem policystycznych jajników, ale sam podwyższony wynik insuliny nie potwierdza PCOS [8]. Trwały nadmiar insuliny może prowadzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych.

W zaawansowanej cukrzycy przewlekle podwyższony poziom glukozy może uszkadzać nerwy i naczynia. Przykładem ciężkiego powikłania neuropatycznego jest neuropatia Charcota – specyficzny przypadek stopy cukrzycowej.

Jeżeli osoba jest przytomna, może bezpiecznie połykać i glikemia jest niska, zaleca się przyjęcie 15–20 gramów szybko działającej glukozy lub węglowodanów, ponowny pomiar po 15 minutach i powtórzenie postępowania, jeśli wynik nadal jest zbyt niski [2]. Nie należy podawać jedzenia ani napojów osobie nieprzytomnej, ponieważ grozi to zachłyśnięciem.

Utrata przytomności, drgawki, wyraźne splątanie albo brak możliwości samodzielnego leczenia oznaczają ciężką hipoglikemię. Jeśli dostępny jest glukagon i osoba z otoczenia wie, jak go zastosować, należy użyć go zgodnie z planem ustalonym wcześniej z lekarzem, a następnie wezwać pogotowie. Przedawkowanie insuliny może prowadzić do śmierci, dlatego nie wolno czekać na samoistną poprawę [2].

Nie istnieje jedna uniwersalna wartość insuliny we krwi, która u każdego pacjenta oznacza chorobę. Poziom insuliny należy interpretować razem z poziomem glukozy we krwi, porą pobrania, ostatnim posiłkiem, stosowanymi lekami i objawami. Diagnostyka może obejmować glukozę na czczo, HbA1c, lipidogram, a w wybranych przypadkach doustny test obciążenia glukozą. Sam wskaźnik HOMA-IR nie zastępuje pełnej oceny klinicznej. Warto wiedzieć, że u osób leczonych insuliną i narażonych na nawracające niedocukrzenia lekarz może rozważyć ciągłe monitorowanie glikemii (CGM), które alarmuje, gdy poziom cukru we krwi spada [2].

Nawracające epizody niskiego poziomu glukozy u osoby, która nie stosuje insuliny ani leków zwiększających jej wydzielanie, wymagają pogłębionej diagnostyki. Lekarz może ocenić tzw. triadę Whipple’a: objawy hipoglikemii, udokumentowany niski poziom glukozy oraz ustąpienie dolegliwości po jego podniesieniu. Przy podejrzeniu insulinomy potrzebne są specjalistyczne badania laboratoryjne i obrazowe [6].

Leczenie nadmiaru insuliny zaczyna się od ustalenia przyczyny. W przypadku insulinooporności podstawowe znaczenie mają zmiany stylu życia: regularna aktywność fizyczna, sposób żywienia dostosowany do stanu zdrowia, poprawa jakości snu oraz redukcja nadmiernej masy ciała, jeśli jest wskazana [4]. Ćwiczenia fizyczne poprawiają wrażliwość tkanek na insulinę. Korzyści ze zwiększonej aktywności fizycznej obejmują również lepszą kontrolę poziomu cukru we krwi i ciśnienia tętniczego [8].

Nie ma jednej diety na wysoką insulinę. U części osób pomocne bywa umiarkowane ograniczenie węglowodanów, zwłaszcza wysoko przetworzonych, ale bardzo niskowęglowodanowe modele żywienia wymagają nadzoru medycznego, szczególnie przy stosowaniu leków obniżających poziom glukozy [5]. Praktyczny model posiłku może opierać się na warzywach, źródle białka, zdrowych tłuszczach i węglowodanach o niskim indeksie glikemicznym. Zmiana żywienia powinna uwzględniać poziom aktywności fizycznej i ryzyko niedocukrzeń.

Gdy utrzymuje się nadmiar insuliny, farmakoterapia zależy od rozpoznania. Metformina jest lekiem stosowanym między innymi w cukrzycy typu 2 i u wybranych osób ze stanem przedcukrzycowym, lecz nie powinna być włączana wyłącznie na podstawie pojedynczego wyniku insuliny [7]. O możliwościach postępowania szerzej mówi materiał czy insulinooporność można wyleczyć.