Depresja u dzieci – jak rozpoznać objawy i kiedy szukać pomocy?

Rodzic nie musi sam oceniać kryteriów diagnostycznych. Ważne są spokojna rozmowa i szukanie pomocy, gdy niepokojące objawy utrzymują się dłuższy czas, nasilają się lub zaburzają funkcjonowanie dziecka. Depresja u dzieci może mieć różny przebieg; dzieci zmagające się z tym zaburzeniem wymagają oceny uwzględniającej wiek, rozwój i otoczenie [2].

• Depresja u dzieci może wystąpić również przed okresem dojrzewania [4].
• Objawy depresji u dzieci obejmują m.in. utrzymujący się smutek lub drażliwość, brak zainteresowania tym, co wcześniej sprawiało przyjemność, wycofanie społeczne, zaburzenia snu i trudności z koncentracją [4].
• Bóle głowy i bóle brzucha mogą współwystępować z depresją, ale wymagają też oceny możliwych przyczyn somatycznych [4].
• Myśli samobójcze, samouszkodzenia lub planowanie śmierci wymagają pilnej reakcji [6].
• Przy podejrzeniu depresji u dzieci nie należy czekać na typowy obraz choroby. Leczenie depresji u dzieci może obejmować psychoterapię, pracę z rodziną, a w wybranych sytuacjach także leki przeciwdepresyjne pod kontrolą specjalisty [1].

Depresji mogą towarzyszyć nasilone objawy lękowe. Więcej o takim obrazie klinicznym wyjaśnia artykuł Depresja lękowa.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Pediatria.

Depresja u dzieci należy do zaburzeń depresyjnych i może wpływać na nastrój, energię, sen, apetyt, relacje i naukę. Depresja jest chorobą, a o jej rozpoznaniu decydują utrzymywanie się zespołu objawów i ich wpływ na codzienne życie. Przy epizodzie depresyjnym objawy trwają zwykle co najmniej 2 tygodnie; u dzieci i nastolatków obniżony nastrój może przejawiać się drażliwością [3].

Depresja dziecięca nie ma jednej twarzy. Charakterystyczną cechą wieku rozwojowego jest to, że jej objawy mogą być widoczne przede wszystkim w zachowaniu. Dziecko może łatwo wpadać w złość, wycofywać się z kontaktów albo tracić radość z zabawy. Obraz kliniczny zawsze trzeba odnosić do wieku i etapu rozwoju; objawy depresji mogą zmieniać się wraz z wiekiem.

U najmłodszych dzieci smutek bywa trudniejszy do wyrażenia słowami, dlatego zmiana zachowania, drażliwość, rezygnacja z ulubionych aktywności czy dolegliwości fizyczne mogą być szczególnie istotnymi sygnałami [9]. Depresja może mieć przebieg epizodyczny lub nawrotowy, dlatego nie u każdego dziecka należy utożsamiać ją wyłącznie z chorobą przewlekłą [1].

Depresja u dzieci nie ma jednej przyczyny. Jej rozwój wiąże się z nakładaniem czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Przyczyny depresji u dzieci mogą obejmować czynniki genetyczne i rodzinne, przewlekły stres, przemoc, zaniedbanie, przemoc rówieśniczą, trudności w relacjach oraz inne zaburzenia psychiczne. Ryzyko wystąpienia depresji może być większe, gdy w rodzinie występowała depresja lub inne choroby psychiczne [4].

Znaczenie mogą mieć śmierć bliskiej osoby, utrata bliskiej osoby, rozwód rodziców, konflikty rodzinne czy problemy szkolne. Rozwód rodziców ani czynniki genetyczne nie przesądzają jednak o wystąpieniu depresji. Nie da się wskazać jednej przyczyny ani przewidzieć wystąpienia depresji na podstawie jednego wydarzenia. Poczucie zagrożenia i brak wsparcia ze strony otoczenia mogą pogarszać funkcjonowanie dziecka [4].

Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży wymaga szczególnej troski: zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży mogą wpływać na edukację, relacje i dorosłe życie [5]. Im wcześniej problem zostanie rozpoznany, tym większa szansa na ograniczenie następstw; wczesna pomoc odgrywa ważną rolę także w dorosłym życiu.

Występowanie depresji należy rozpatrywać wieloczynnikowo. W przypadku dzieci nie powinno się szukać jednej przyczyny depresji ani przypisywać rozwoju depresji wyłącznie jednemu doświadczeniu życiowemu [9].

Depresja u dzieci nie jest rozpoznawana na podstawie pojedynczego objawu. Rozpoznanie depresji u dzieci wymaga oceny klinicznej obejmującej rozmowę z dzieckiem i opiekunami, funkcjonowanie w domu i szkole, rozwój, choroby somatyczne, leki oraz zaburzenia współistniejące. Kwestionariusze przesiewowe mogą wspierać ocenę, ale nie zastępują badania [2].

Powyższe objawy nie oznaczają automatycznie depresji. Podobny obraz mogą dawać zaburzenia lękowe, choroby somatyczne i silny stres. Jeśli dziecko wyraźnie zmienia zachowanie, izoluje się, łatwo wpada w konflikty albo mówi o beznadziei, warto zwrócić się po pomoc do psychiatry dzieci i młodzieży lub psychologa.

Przy podejrzeniu depresji ocenia się również inne zaburzenia psychiczne i zaburzenia współistniejące. U starszych dzieci i nastolatków znaczenie może mieć także używanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych, ponieważ może komplikować obraz kliniczny i ocenę bezpieczeństwa [9]. W razie utrzymujących się objawów lub znacznego pogorszenia funkcjonowania potrzebna może być ocena psychiatry dziecięcego.

Jeżeli na pierwszy plan wysuwają się nieswoiste dolegliwości fizyczne lub rodzic nie wie, od jakiej konsultacji rozpocząć ocenę problemu, jednym z możliwych etapów może być prywatna konsultacja z pediatrą online. Taka konsultacja nie zastępuje pilnej pomocy psychiatrycznej w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia.

Depresja u dzieci wymaga postępowania dostosowanego do wieku i sytuacji pacjenta. Leczenie depresji u dzieci zależy od nasilenia objawów, ryzyka samobójczego i chorób współistniejących. Stosuje się m.in. psychoterapię indywidualną, terapię poznawczo-behawioralną, interpersonalną oraz terapię rodzinną [1]. Rozpoczęcie leczenia powinno być poprzedzone rozpoznaniem i oceną bezpieczeństwa.

Leki przeciwdepresyjne u osób niepełnoletnich wymagają decyzji lekarza i regularnego monitorowania stanu psychicznego oraz działań niepożądanych. Psychiatra dzieci i młodzieży może w określonych sytuacjach rozważyć farmakoterapię [1], prowadzoną z zachowaniem szczególnej ostrożności.

Terapia poznawczo-behawioralna koncentruje się na wzorcach myślenia i zachowania, a terapia rodzinna uwzględnia relacje domowe [1]. W leczeniu dzieci i młodzieży znaczenie ma współpraca opiekunów i specjalistów. U starszych nastolatek stosujących równocześnie antykoncepcję hormonalną przyjmowane leki warto omówić z lekarzem; dodatkowy kontekst opisuje artykuł Antykoncepcja i Antydepresanty.

Depresja należy do zaburzeń związanych z nastrojem, dlatego przed rozpoczęciem leczenia specjalista bierze pod uwagę również możliwość innych zaburzeń psychicznych i zaburzeń nastroju, które mogą wymagać odmiennego postępowania [9].