Czy zapalenie spojówek jest zaraźliwe?

• Zakaźne zapalenie spojówek ma najczęściej podłoże wirusowe albo bakteryjne. Drobnoustroje mogą przenosić się przez ręce, wydzielinę z oka i skażone przedmioty osobiste [1].
• Alergiczne zapalenie spojówek nie przenosi się między ludźmi. Typowe są świąd, nadmierne łzawienie i zwykle obustronne przekrwienie oczu [1].
• Nie istnieje jeden okres zakaźności właściwy dla wszystkich przypadków. Zależy on od drobnoustroju, przebiegu choroby i zastosowanego leczenia.
• Wirusowe zapalenie spojówek często ustępuje w ciągu 7–14 dni, ale może trwać 2–3 tygodnie lub dłużej. Czas trwania choroby nie jest jednak równoznaczny z dokładnym okresem zakaźności [3].
• Przestrzeganie zasad higieny, niepocieranie oczu i nieużywanie wspólnych ręczników, kosmetyków ani kropli ograniczają ryzyko zakażenia [2].
• Ból oka, światłowstręt, pogorszenie widzenia lub bardzo silne zaczerwienienie wymagają pilnej oceny medycznej [3].

Szerszy opis przyczyn, diagnostyki i leczenia zawiera artykuł Zapalenie spojówek. Informacje o innych dolegliwościach narządu wzroku można znaleźć w dziale Choroby oczu.

Spojówka to cienka błona pokrywająca przednią część gałki ocznej i wewnętrzną powierzchnię powiek. Jej stan zapalny może mieć różne przyczyny: wirusy, bakterie, alergeny, substancje drażniące, ciało obce, nieprawidłowe używanie soczewek kontaktowych lub inne choroby. Zakaźne są przede wszystkim postacie wirusowe i bakteryjne. Zapalenie o podłożu alergicznym ani zwykłe podrażnienie spojówki nie przenoszą się na drugą osobę [1].

Wygląd oka może jedynie sugerować przyczynę. Wodnista lub obfita wydzielina surowicza częściej towarzyszy infekcji wirusowej, śluzowo-ropna wydzielina może wskazywać na podłoże bakteryjne, a intensywny świąd przemawia za alergią. Objawy nakładają się jednak na siebie, dlatego żadna z tych cech oceniana oddzielnie nie zapewnia pewnego rozpoznania [1].

Wirusowe zapalenie spojówek jest wysoce zakaźne i najczęściej wywoływane przez adenowirusy. Zakażenie często zaczyna się w jednym oku, a po kilku dniach obejmuje drugie. Adenowirusowe zapalenie spojówek może występować samodzielnie albo razem z objawami infekcji górnych dróg oddechowych [1].

Typowe objawy to przekrwienie oczu, wodnista wydzielina, intensywne łzawienie, pieczenie, obrzęk powiek oraz uczucie obecności ciała obcego pod powieką. Mogą pojawić się także katar, kaszel, ból gardła, gorączka i powiększenie węzłów chłonnych przed uchem. Brak objawów oddechowych nie wyklucza wirusowego podłoża.

Bakteryjne zapalenie spojówek również jest zakaźne. Do jego możliwych przyczyn należą m.in. Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Moraxella catarrhalis i Staphylococcus aureus [1]. Ostre zapalenie może powodować gęstą, śluzowo-ropną lub ropną wydzielinę, która skleja powieki, zwłaszcza po przebudzeniu.

Sam wygląd wydzieliny nie wystarcza jednak do ustalenia przyczyny. Objawy bakteryjnego, wirusowego i alergicznego zapalenia spojówek mogą być podobne, a czerwone i bolesne oko może oznaczać także zajęcie rogówki. Szczególnej ostrożności wymagają osoby używające soczewek kontaktowych.

Chlamydiowe zapalenie spojówek u dorosłych jest zwykle związane z zakażeniem Chlamydia trachomatis przenoszonym drogą płciową. Może występować jednostronnie lub asymetrycznie, utrzymywać się przez wiele tygodni i powodować odczyn grudkowy spojówki. Takie przewlekłe zapalenie spojówek może nie ustępować po miejscowych kroplach i wymaga diagnostyki oraz leczenia ogólnego antybiotykiem doustnym. Oceny i leczenia może potrzebować również partner seksualny [5].

Przewlekłe zapalenie spojówek nie zawsze ma jednak podłoże chlamydiowe. Długotrwałe dolegliwości mogą być związane także z alergią, przewlekłym podrażnieniem, chorobami brzegów powiek lub innymi schorzeniami oka, dlatego wymagają ustalenia przyczyny.

Gwałtownie narastający obrzęk, bardzo obfita ropna wydzielina, silny ból albo pogorszenie widzenia mogą wskazywać na ciężką infekcję, w tym zakażenie gonokokowe. Taki obraz może mieć najcięższy przebieg i wymaga pilnej pomocy medycznej.

Alergiczne zapalenie spojówek wynika z reakcji na alergeny, takie jak pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt lub pleśnie. Nie powodują go drobnoustroje, dlatego nie można zarazić nim domowników, współpracowników ani dzieci w przedszkolu [1].

Najbardziej charakterystycznym objawem jest świąd. Zwykle pojawiają się także nadmierne łzawienie, zaczerwienienie obu oczu i obrzęk powiek, a niekiedy również kichanie oraz wodnisty katar. Postać sezonowa nasila się podczas pylenia, natomiast całoroczna może być związana m.in. z roztoczami lub alergenami zwierząt.

W materiale alergiczne zapalenie spojówek opisano rozpoznawanie tej postaci i możliwości łagodzenia dolegliwości. W leczeniu alergicznego zapalenia spojówek znaczenie ma ograniczenie kontaktu z rozpoznanym alergenem. Dobór leków przeciwalergicznych powinien uwzględniać wiek, nasilenie objawów, choroby współistniejące i inne stosowane preparaty [3].

Źródłem zakażenia mogą być łzy i wydzielina z oka osoby chorej. Wirusy lub bakterie trafiają na dłonie, a następnie do okolicy oczu podczas dotykania twarzy. Można zarazić się zapaleniem spojówek także przez skażone ręczniki, poduszki, chusteczki, kosmetyki, pędzle do makijażu, krople, okulary, soczewki i pojemniki na soczewki [1, 2].

Wirusowe zapalenie spojówek może towarzyszyć zakażeniu górnych dróg oddechowych. Drobnoustroje mogą znajdować się w wydzielinie z oka i wydzielinach oddechowych. Ryzyko transmisji zwiększają bliski kontakt, dotykanie twarzy nieumytymi rękami oraz wspólne używanie przedmiotów mających kontakt z oczami [1].

Zakażenie może przenieść się również z jednego oka do drugiego, np. podczas pocierania oczu lub używania tej samej chusteczki. Należy unikać kontaktu końcówki butelki z okiem i nie stosować jednej butelki kropli wspólnie z inną osobą [2].

Typowe objawy zapalenia spojówek obejmują zaczerwienienie białka oka, łzawienie, pieczenie, świąd, podrażnienie, uczucie obecności ciała obcego, obrzęk spojówki lub powiek oraz wodnistą, śluzową albo ropną wydzielinę [1]. Mogą dotyczyć jednego lub obu oczu i zmieniać się od wystąpienia pierwszych objawów aż do ustąpienia choroby.

Rozpoznanie uwzględnia wywiad i badanie oka. Istotne są początek dolegliwości, kontakt z osobą chorą, objawy alergii lub infekcji wirusowej, charakter wydzieliny, stosowanie soczewek, uraz, kontakt z substancją chemiczną oraz ryzyko zakażenia przenoszonego drogą płciową. W nietypowych, przewlekłych lub ciężkich przypadkach lekarz może zlecić pobranie materiału do badania [1].

Czerwone oko nie zawsze oznacza zapalenie spojówek. Podobny obraz występuje m.in. przy zapaleniu rogówki, zapaleniu błony naczyniowej, ostrym napadzie jaskry, urazie lub obecności ciała obcego. Ból, światłowstręt i zaburzenia widzenia nie są typowymi cechami łagodnego zapalenia spojówek.

W łagodnym wirusowym zapaleniu spojówek postępowanie jest zwykle objawowe, a antybiotyki nie działają na infekcje wirusowe [3]. Chłodne okłady i preparaty nawilżające mogą zmniejszać dyskomfort, ale w razie wątpliwości sposób postępowania warto ustalić z lekarzem lub farmaceutą.

Nie każde bakteryjne zapalenie spojówek wymaga antybiotyku, ponieważ część łagodnych zakażeń ustępuje samoistnie. Lekarz może rozważyć leczenie przeciwbakteryjne m.in. przy ropnej wydzielinie, obniżonej odporności lub podejrzeniu określonych bakterii [3]. Nie należy używać pozostałości antybiotyku ani kropli przeznaczonych dla innej osoby.

Krople zawierające glikokortykosteroid nie powinny być stosowane bez badania i wyraźnego zalecenia okulisty. Mogą pogorszyć przebieg niektórych zakażeń, w tym opryszczkowego zapalenia rogówki, i maskować objawy poważniejszej choroby.

Jeśli przyczyna dolegliwości jest niejasna, można omówić je podczas prywatnej konsultacji z lekarzem online. Lekarz indywidualnie ocenia objawy i może zalecić badanie stacjonarne lub pilną konsultację okulistyczną. Konsultacja nie oznacza automatycznego przepisania leku.

Pilnej oceny medycznej wymagają:

• ból oka, a nie jedynie powierzchowne pieczenie lub uczucie piasku;
• silny światłowstręt;
• pogorszenie widzenia, które nie ustępuje po usunięciu wydzieliny;
• bardzo nasilone zaczerwienienie, duży obrzęk powiek lub obfita ropna wydzielina;
• uraz oka, kontakt z substancją chemiczną albo podejrzenie ciała obcego;
• pęcherzyki na powiece, czole lub nosie, zwłaszcza z jednostronnym bólem;
• pogarszanie się objawów lub brak oczekiwanej poprawy;
• objawy zapalenia spojówek u noworodka [3].

Osoba nosząca soczewki kontaktowe powinna je zdjąć i nie zakładać ponownie do ustąpienia objawów lub uzyskania zgody specjalisty [2, 3]. Ból, światłowstręt albo pogorszenie widzenia u użytkownika soczewek mogą świadczyć o zapaleniu rogówki. CDC wskazuje, że przy podejrzeniu bakteryjnego zapalenia spojówek osoby te wymagają szybkiej oceny okulistycznej [1].

Nie istnieje jedna zasada odpowiednia dla każdej przyczyny zapalenia. CDC zaleca pozostanie w domu, gdy wirusowemu lub bakteryjnemu zapaleniu spojówek towarzyszą gorączka albo inne ogólne objawy choroby. Dziecko nie powinno również uczestniczyć w zajęciach, jeśli nie potrafi unikać bliskiego kontaktu z innymi [1].

NHS nie zaleca rutynowej nieobecności w szkole lub miejscu pracy wyłącznie z powodu zapalenia spojówek, jeśli chory nie czuje się bardzo źle [4]. Decyzja powinna uwzględniać samopoczucie, możliwość zachowania higieny, ocenę lekarza i zasady placówki. Rozpoczęcie antybiotykoterapii nie oznacza automatycznie, że każda infekcja przestała być zakaźna.