Alergiczne zapalenie spojówek – objawy, przyczyny, diagnoza i leczenie

Rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na wyglądzie zaczerwienionego oka. Podobne dolegliwości mogą powodować infekcje, suchość oczu, uraz, obecność ciała obcego lub inne choroby powierzchni oczu. Leczenie alergicznego zapalenia spojówek zależy od nasilenia objawów i postaci choroby; obejmuje ograniczenie kontaktu z alergenem, postępowanie objawowe oraz gdy jest to potrzebne farmakoterapię dobraną przez lekarza. [1]

Alergiczne zapalenie spojówek może wystąpić w każdym wieku, choć poszczególne postacie mają odmienny profil kliniczny. Choroby alergiczne i atopia sprzyjają współwystępowaniu dolegliwości ocznych. U osób z atopią jest to częstszy problem, a współistniejące objawy alergii mogą stanowić ważny element wywiadu, podobnie jak ich związek z porą roku lub ekspozycją. [3]

• Alergiczne zapalenie spojówek najczęściej powoduje obustronny świąd, łzawienie, zaczerwienienie oczu i obrzęk powiek.
• Sezonowe alergiczne zapalenie spojówek jest najczęściej związane z ekspozycją na pyłki roślin, natomiast całoroczne alergiczne zapalenie spojówek może być związane m.in. z roztoczami kurzu domowego i alergenami zwierząt.
• Alergiczne zapalenie spojówek często współwystępuje z alergicznym nieżytem nosa.
• W łagodnych przypadkach pomocne mogą być chłodne okłady, unikanie pocierania oczu, sztuczne łzy i ograniczenie kontaktu z alergenem.
• Silny ból, wyraźny światłowstręt lub pogorszenie ostrości widzenia nie są typowymi cechami prostego alergicznego zapalenia spojówek i wymagają pilnej oceny okulistycznej. [5]
• Glikokortykosteroidowe krople do oczu nie powinny być stosowane samodzielnie; w cięższych przypadkach decyzję o ich użyciu podejmuje lekarz, zwykle okulista. [1]

Więcej materiałów dotyczących diagnostyki i profilaktyki chorób narządu wzroku znajduje się w dziale zdrowie oczu.

• zdrowie oczu
• alergi

Spojówka to cienka błona pokrywająca wewnętrzną powierzchnię powiek i przednią część gałki ocznej poza rogówką. Gdy u osoby uczulonej na jej powierzchni pojawi się alergen, może rozwinąć się reakcja alergiczna. W sezonowym i całorocznym alergicznym zapaleniu spojówek ważną rolę odgrywają przeciwciała IgE i komórki tuczne. Po ponownym kontakcie z alergenem dochodzi do aktywacji komórek tucznych; komórki tuczne uwalniają histaminę i inne mediatory, przez co rozwija się stan zapalny w obrębie spojówki. Ten mechanizm wywołuje świąd, zaczerwienienie, łzawienie i obrzęk. [1]

Alergiczne zapalenie spojówek należy do grupy alergicznych chorób oczu i może współistnieć z innymi chorobami alergicznymi. Szczególnie częste jest połączenie objawów ocznych z alergicznym nieżytem nosa. Sam nieżyt nosa może obejmować wodnisty katar, kichanie i świąd, a objawy ze strony oczu mogą nasilać się w tym samym czasie. [2]

Objawy alergicznego zapalenia spojówek zwykle dotyczą obu oczu. Główne objawy to świąd oczu, nasilone łzawienie, zaczerwienienie spojówek, pieczenie oczu i obrzęk powiek. Może występować również wodnista lub śluzowa wydzielina, uczucie piasku albo ciała obcego i obrzęk spojówek. Typowe objawy często nasilają się krótko po kontakcie z alergenem. [2]

Alergiczne zapalenie spojówek objawia się przede wszystkim świądem; to cecha, która mocno przemawia za podłożem alergicznym. W przypadku alergii współistniejącej z nieżytem nosa mogą pojawić się również kichanie, wodnisty katar i świąd nosa. Takie objawy alergii i inne objawy alergiczne często przebiegają równolegle z dolegliwościami ocznymi. Gdy zaczyna się okres pylenia, objawy alergii mogą nasilać się szczególnie w okresie wiosenno-letnim. [2]

Pojawienie się innych objawów, zwłaszcza silnego bólu oka, wyraźnego światłowstrętu, pogorszenia widzenia lub istotnie jednostronnego przebiegu wymaga ostrożności. Takie objawy oczne mogą sugerować inną przyczynę niż proste alergiczne zapalenie spojówek, w tym zajęcie rogówki, zapalenie wewnątrzgałkowe albo ciało obce. [5]

Najczęściej wyróżnia się sezonowe alergiczne zapalenie spojówek i postać całoroczną. Sezonowe alergiczne zapalenie związane jest z porą roku i wiąże się z okresami ekspozycji na alergeny powietrznopochodne. Całoroczne alergiczne zapalenie spojówek może utrzymywać objawy przez cały rok, z możliwymi okresowymi zaostrzeniami. [3]

Ostre alergiczne zapalenie spojówek może pojawić się gwałtownie po intensywnym kontakcie z alergenem i prowadzić do nagłego świądu, zaczerwienienia oraz obrzmienia powiek i spojówki. Ostre alergiczne zapalenie bywa krótkotrwałe po przerwaniu ekspozycji, ale czas utrzymywania objawów zależy od alergenu, stopnia uczulenia i dalszego kontaktu. [4]

Do cięższych, odrębnych klinicznie postaci należą wiosenne zapalenie spojówki i rogówki (VKC) oraz atopowe zapalenie spojówki i rogówki (AKC). Wiosenne zapalenie występuje głównie u dzieci i młodych dorosłych, często ujawnia się przed lub w okresie dojrzewania i może mieć charakter sezonowy. Atopowe zapalenie spojówki i rogówki jest związane z atopią, w tym z atopowym zapaleniem skóry, i może mieć przewlekły przebieg. Te postacie mogą zajmować rogówkę, dlatego wymagają kontroli okulistycznej. [3]

Olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek jest często związane z przewlekłym drażnieniem, np. przy użytkowaniu soczewek kontaktowych lub innych materiałów mających kontakt z powierzchnią oka. W nowszej klasyfikacji alergicznych chorób oczu nie jest traktowane po prostu jako klasyczna reakcja IgE, dlatego jego rozpoznanie i postępowanie należy oddzielić od typowego sezonowego alergicznego zapalenia spojówek. [3]

Alergiczne zapalenie spojówek najczęściej daje intensywny świąd, wodnistą wydzielinę i obustronne dolegliwości, często z objawami alergicznego nieżytu nosa. Bakteryjne zapalenie spojówek częściej wiąże się z ropną lub śluzowo-ropną wydzieliną, natomiast wirusowe zapalenie spojówek może przebiegać z wodnistą wydzieliną i objawami infekcji dróg oddechowych. Bakteryjne zapalenie spojówek i wirusowe zapalenie spojówek mogą wymagać innego postępowania niż postać alergiczna. Infekcyjne zapalenie spojówek może wyglądać podobnie na początku choroby, dlatego sam wygląd oka nie zawsze pozwala pewnie ustalić przyczynę. [5]

Postać alergiczna nie jest zakażeniem i sama w sobie nie przenosi się z osoby na osobę. Jeśli głównym problemem jest ocena zakaźności różnych typów choroby, szerzej omawia to osobny materiał: Czy zapalenie spojówek jest zaraźliwe? [4]

Uczucie ciała obcego, ból, światłowstręt albo zaburzenia widzenia wymagają wykluczenia m.in. uszkodzenia lub zapalenia rogówki. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby używające soczewek kontaktowych, ponieważ zaczerwienienie oka w tej grupie może wymagać pilniejszej oceny okulistycznej. [5]

Leczenie alergicznego zapalenia spojówek powinno być dopasowane do postaci choroby, nasilenia objawów i współistniejących problemów, takich jak alergiczny nieżyt nosa czy zespół suchego oka. Podstawową zasadą leczenia jest unikanie alergenów lub ograniczenie ekspozycji, jeśli czynnik wyzwalający jest znany. W praktyce należy ograniczać powtarzalny kontakt z alergenem, na ile jest to możliwe. [1]

Przy łagodnych objawach można przyłożyć chłodne okłady albo chłodne, wilgotne kompresy na zamknięte powieki; okolicę powiek można też delikatnie przemyć chłodną wodą. Pomocne bywa również delikatne przemywanie oczu solą fizjologiczną lub stosowanie sztucznych łez, które nawilżają powierzchnię oka i pomagają usuwać alergeny. Nie należy energicznie pocierać oczu, ponieważ tarcie może nasilać stan zapalny i obrzęk. [4]

W sezonie pylenia warto ograniczać ekspozycję na zewnątrz w okresach wysokiego stężenia pyłków, po powrocie umyć twarz i włosy oraz rozważyć noszenie okularów przeciwsłonecznych lub osłonowych. Przy uczuleniu na roztocza kurzu istotne jest zmniejszanie ekspozycji w domu. Unikanie alergenów jest elementem profilaktyki, ale nie zawsze pozwala całkowicie wyeliminować objawy. [4] Regularne mycie rąk zmniejsza ryzyko kontaktu z alergenami.

W leczeniu alergicznego zapalenia spojówek stosuje się przede wszystkim leki miejscowe w postaci kropli do oczu. Do terapii pierwszego wyboru w sezonowej i całorocznej postaci należą miejscowe krople przeciwhistaminowe, stabilizatory komórek tucznych oraz preparaty o podwójnym działaniu. Dobór konkretnego preparatu powinien uwzględniać wiek, choroby współistniejące, nasilenie dolegliwości i bezpieczeństwo powierzchni oka. [1]

Krople na alergiczne zapalenie spojówek nie są jedną grupą leków. Część kropli do oczu działa szybko na świąd i zaczerwienienie, a stabilizatory komórek tucznych ograniczają aktywację, w której uczestniczą komórki tuczne, i mają większe znaczenie profilaktyczne przed przewidywanym kontaktem z alergenem. Krople do oczu podaje się do worka spojówkowego zgodnie z ulotką lub zaleceniem specjalisty; przy dłuższym leczeniu wskazana jest kontrola lekarska. Leki doustne w formie tabletek mogą być rozważane zwłaszcza wtedy, gdy jednocześnie występuje alergiczny nieżyt nosa. Niektóre leki przeciwhistaminowe mogą jednak nasilać suchość oczu. [1]

Nawilżające krople do oczu, w tym sztuczne łzy z kwasem hialuronowym, mogą wspierać nawilżenie powierzchni oczu, zwłaszcza gdy współistnieją objawy suchego oka. Przy częstym stosowaniu kropli warto zwracać uwagę na obecność konserwantów, ponieważ część z nich może podrażniać powierzchnię oka. [1]

W cięższych przypadkach, zwłaszcza gdy występuje wiosenne zapalenie spojówki i rogówki, atopowe zapalenie spojówki i rogówki albo zajęcie rogówki, lekarz może rozważyć krótkotrwałe zastosowanie glikokortykosteroidów miejscowych lub leczenie immunomodulujące. Sterydowe krople do oczu mogą zwiększać ciśnienie wewnątrzgałkowe, sprzyjać zaćmie i infekcjom, dlatego powinny być stosowane pod kontrolą okulisty. [1]

U wybranych osób z potwierdzoną alergią i utrzymującymi się objawami specjalista może rozważyć immunoterapię alergenową. Nie jest ona doraźnym sposobem na ostre alergiczne zapalenie, lecz elementem leczenia choroby alergicznej po odpowiedniej kwalifikacji. [1]

Konsultacja jest wskazana, gdy objawy alergicznego zapalenia spojówek są nasilone, nawracają, nie odpowiadają na proste postępowanie albo rozpoznanie nie jest pewne. Pilnej oceny okulistycznej wymagają zwłaszcza: wyraźne pogorszenie ostrości widzenia, silny ból oka, znaczny światłowstręt, nieprawidłowość rogówki lub objawy sugerujące ciało obce. [5]

Jeżeli dolegliwości są typowe dla alergii, ale wymagają oceny przyczyn, doboru leczenia lub różnicowania z innym zapaleniem spojówek, można rozważyć prywatną konsultację z lekarzem online. W Medicept usługa ma charakter prywatny i nie jest finansowana przez NFZ. Telekonsultacja nie zastępuje badania okulistycznego, gdy występuje ból, światłowstręt, pogorszenie widzenia, uraz lub podejrzenie zajęcia rogówki.