Cukrzyca ciążowa – objawy, normy i dieta

Z artykułu dowiesz się, czym cukrzyca ciążowa różni się od cukrzycy przedciążowej, kiedy wykonuje się test obciążenia glukozą oraz jak planować dietę o niskim indeksie glikemicznym. Przy cukrzycy ciążowej dieta i jadłospis tygodniowy powinny być dopasowane do wyników i zapotrzebowania energetycznego.

• Cukrzyca ciążowa, czyli gestational diabetes mellitus, zwykle rozwija się w drugiej połowie ciąży i często przebiega bezobjawowo.
• U kobiet bez wcześniej stwierdzonych zaburzeń badanie wykonuje się między 24. a 28. tygodniem ciąży; przy czynnikach ryzyka diagnostyka może być potrzebna już podczas pierwszej wizyty [1].
• Rozpoznanie opiera się w Polsce na OGTT z 75 g glukozy. Wystarczy jedna nieprawidłowa wartość: na czczo 92–125 mg/dl, po 60 minutach co najmniej 180 mg/dl lub po 120 minutach 153–199 mg/dl [1].
• Postępowanie obejmuje odpowiednią dietę, samokontrolę poziomu glukozy we krwi, bezpieczną aktywność fizyczną i – gdy lekarz zaleci – insulinoterapię [1, 2].
• Niewyrównana cukrzyca ciążowa zwiększa ryzyko makrosomii płodu, nadciśnienia ciążowego, porodu zabiegowego i hipoglikemii noworodka [2].

Więcej informacji o kontroli choroby znajdziesz w poradniku o życiu z cukrzycą. Warto również znać objawy, które może powodować hiperglikemia – za wysoki poziom cukru.

Cukrzyca ciążowa oznacza hiperglikemię po raz pierwszy rozpoznaną w trakcie ciąży, która nie spełnia kryteriów jawnej cukrzycy. Cukrzyca ciążowa wymaga odróżnienia od cukrzycy przedciążowej, obecnej już przed zajściem w ciążę, nawet jeśli została wykryta dopiero na jej początku [1].

W drugiej połowie ciąży laktogen łożyskowy, estrogen i progesteron zmniejszają wrażliwość tkanek na działanie insuliny. Jeżeli trzustka nie zwiększy dostatecznie jej wytwarzania, następuje wzrost poziomu glukozy we krwi i może rozwinąć się cukrzyca ciążowa [2]. Ryzyko jest większe przy nadwadze lub otyłości, wcześniejszej cukrzycy ciążowej, PCOS i obciążeniach rodzinnych. Cukrzyca typu 2 u bliskich krewnych jest jednym z czynników uwzględnianych w wywiadzie [1].

Na pierwszej wizycie oznacza się poziom glukozy we krwi na czczo. Cukrzyca ciążowa wymaga wcześniejszej diagnostyki u pacjentek z czynnikami ryzyka, dlatego lekarz może zalecić OGTT już na początku ciąży. Jeżeli wynik jest prawidłowy, test obciążenia glukozą wykonuje się ponownie między 24. a 28. tygodniem ciąży. U kobiet bez czynników ryzyka doustny test obciążenia glukozą przeprowadza się rutynowo między 24. a 28. tygodniem [1].

Cukrzyca ciążowa jest rozpoznawana, gdy co najmniej jedna wartość w OGTT spełnia poniższe kryteria [1]:

Moment pomiaruStężenie glukozy w osoczuNa czczo92–125 mg/dlPo 60 minutach≥180 mg/dlPo 120 minutach153–199 mg/dl

Wynik co najmniej 126 mg/dl na czczo albo 200 mg/dl po dwóch godzinach może wskazywać na jawną cukrzycę w ciąży. Interpretacja poziomu glukozy we krwi zależy od momentu badania i zastosowanego testu. W diagnostyce cukrzycy ciążowej pojedyncza glikemia na czczo powyżej 92 mg/dl, lecz poniżej 125 mg/dl, uzyskana w pierwszym trymestrze, nie powinna samodzielnie przesądzać rozpoznania [1].

Odpowiednia dieta przy cukrzycy ciążowej ma pokrywać zapotrzebowanie energetyczne przyszłej mamy, wspierać prawidłowy rozwój dziecka i stabilizację poziomu glukozy we krwi. Cukrzyca ciążowa nie wymaga eliminacji wszystkich węglowodanów ani diety redukcyjnej. Porcje i liczba posiłków zależą od wyników, masy ciała i aktywności [1, 3]. W diecie powinny dominować węglowodany złożone.

Często planuje się 5–6 posiłków, w tym II śniadanie i niewielką drugą kolację. U części pacjentek 6 posiłków ogranicza duże przerwy, lecz ich objętość trzeba dobrać indywidualnie.

Indeks glikemiczny opisuje tempo, w jakim po produkcie następuje wzrost poziomu glukozy we krwi. Niski indeks glikemiczny nie oznacza dowolnej porcji. Przy produktach o niskim lub średnim indeksie glikemicznym liczą się również ładunek glikemiczny i skład całego posiłku. W diecie o niskim indeksie glikemicznym węglowodany łącz z warzywami, białkiem i dobrym źródłem tłuszczu.

W cukrzycy ciążowej podstawą codziennego jadłospisu powinny być najmniej przetworzone produkty. Wybieraj źródła pełnowartościowego białka, takie jak jaja, ryby, chude mięso, chudy nabiał i nasiona roślin strączkowych. Dodawaj świeże warzywa, kaszę pęczak lub bulgur, brązowy ryż, pełnoziarniste pieczywo i makaron pełnoziarnisty. Dobre źródło tłuszczu to m.in. oliwa z oliwek, olej rzepakowy, orzechy lub pestki dyni.

Owoce jedz w mniejszej porcji, najlepiej z białkiem lub tłuszczem. Maliny i truskawki zwykle mają niższy ładunek glikemiczny niż soki owocowe lub dojrzałe banany. Ograniczaj słodzone napoje, słodycze i pieczywo z jasnej mąki.

Skrobia oporna dociera do dalszych odcinków przewodu pokarmowego i może powstawać podczas chłodzenia ugotowanych produktów skrobiowych. Ugotowanie ryżu dzień wcześniej, schłodzenie i ponowne odgrzanie może zwiększyć jej udział oraz obniżyć odpowiedź glikemiczną, choć reakcja jest indywidualna [5]. Skrobia oporna powstaje też po schłodzeniu ziemniaków, ale nadal liczy się wielkość porcji.

Przy cukrzycy ciążowej poniższy przykładowy jadłospis pokazuje sposób komponowania posiłków, a nie gotową dietę dla każdej kobiety. Cukrzyca ciążowa wymaga obserwacji indywidualnej odpowiedzi na posiłek:

• Śniadanie: jajecznica z warzywami i kromka chleba żytniego z mąki pełnoziarnistej.
• II śniadanie: jogurt naturalny, płatki owsiane górskie, maliny i kilka migdałów.
• Obiad: pieczony łosoś lub chude mięso, kasza pęczak i surówka z łyżeczką oliwy.
• Podwieczorek: serek wiejski z ogórkiem i pestkami dyni.
• Kolacja: sałatka z czerwonej fasoli, warzyw i oliwy z oliwek oraz mała porcja pieczywa.

W jadłospisie opartym na niskim indeksie glikemicznym wybieraj pełnoziarniste pieczywo, ryż brązowy, dziki ryż, bulgur i makaron pełnoziarnisty. Dzięki dłuższemu trawieniu zwykle powodują wolniejszy wzrost poziomu glukozy niż produkty oczyszczone. Nadal należy obserwować odpowiedź po całym posiłku.

Nieleczona lub niewyrównana cukrzyca ciążowa może prowadzić do makrosomii płodu oraz zwiększać ryzyko urazów okołoporodowych i cięcia cesarskiego. Po stronie matki mogą wystąpić nadciśnienie tętnicze i stan przedrzucawkowy. U noworodka może wystąpić hipoglikemia. Dzieci matek z cukrzycą ciążową mają w dalszym życiu wyższe ryzyko otyłości i zaburzeń metabolizmu glukozy [2].

Ryzyko wad wrodzonych wiąże się głównie z hiperglikemią obecną podczas organogenezy, typową dla źle wyrównanej cukrzycy przedciążowej lub jawnej cukrzycy niewykrytej na początku ciąży. Cukrzyca ciążowa diagnozowana między 24. a 28. tygodniem zwykle pojawia się później [2].

Aby zmniejszyć ryzyko powikłań, potrzebne są regularne pomiary, przestrzeganie zaleceń lekarskich, kontrola wzrastania płodu i wdrożenie insulinoterapii, gdy jest wskazana. Wyrównanie cukrzycy ciążowej wspiera prawidłowy rozwój płodu i ogranicza ryzyko komplikacji okołoporodowych [1, 2].

Po porodzie stężenie glukozy u większości kobiet wraca do normy, ale przebyta cukrzyca ciążowa pozostaje markerem ryzyka. Cukrzyca typu 2 może rozwinąć się w kolejnych latach, dlatego potrzebna jest dalsza kontrola. Polskie zalecenia wskazują na wykonanie OGTT 6–12 tygodni po porodzie, a następnie badania przesiewowego raz w roku. Przed kolejnym zajściem w ciążę również należy ocenić gospodarkę węglowodanową [1].

Profilaktykę wspierają aktywność fizyczna, zdrowa dieta i utrzymanie prawidłowej masy ciała. Cukrzyca ciążowa u matki nie oznacza, że dziecko ma cukrzycę. Osobny poradnik wyjaśnia objawy cukrzycy u dzieci – przyczyny i rozpoznanie.