Hiperglikemia – jakie są objawy za wysokiego cukru?

W artykule wyjaśniamy, kiedy podwyższony wynik może wskazywać na cukrzycę, czym różni się pomiar glukometrem od badania laboratoryjnego i jakie objawy wymagają pilnej pomocy.

• Czym jest hiperglikemia?
• Jakie są objawy hiperglikemii?
• Jakie są przyczyny hiperglikemii?
• Jak wygląda diagnostyka hiperglikemii?
• Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
• Na czym polega leczenie hiperglikemii?
• Najczęstsze pytania

Glukoza jest podstawowym źródłem energii dla wielu komórek. Jej stężenie regulują przede wszystkim insulina i inne hormony. Po posiłku komórki beta trzustki wydzielają insulinę, która ułatwia wykorzystanie glukozy przez tkanki i ogranicza jej uwalnianie przez wątrobę. Gdy organizm wytwarza za mało insuliny, osłabione jest działanie insuliny na tkanki albo działają dodatkowe czynniki podnoszące glikemię, glukoza pozostaje we krwi w nadmiernej ilości. Takie zaburzenia metabolizmu węglowodanów mogą mieć różne przyczyny i wymagają oceny w odpowiednim kontekście klinicznym.

Hiperglikemia nie jest odrębnym rozpoznaniem o jednej uniwersalnej granicy. Znaczenie wyniku zależy między innymi od tego, czy badanie wykonano na czczo, po posiłku, podczas doustnego testu tolerancji glukozy, w laboratorium czy glukometrem. Inne są też indywidualne cele samokontroli u osób, u których rozpoznano już cukrzycę.

Niewielka lub narastająca powoli hiperglikemia może nie dawać objawów. Dolegliwości zwykle stają się wyraźniejsze, gdy podwyższony poziom cukru utrzymuje się dłużej. Objawy podwyższonego cukru nie są swoiste, dlatego nie powinno się na ich podstawie samodzielnie stawiać rozpoznania. Do typowych sygnałów należą:

• wzmożone pragnienie i uczucie suchości w jamie ustnej;
• częste oddawanie moczu, także w nocy;
• uczucie zmęczenia, senność i osłabienie;
• bóle głowy, które mogą towarzyszyć odwodnieniu, ale mają wiele innych możliwych przyczyn;
• zamazane widzenie;
• zwiększony głód;
• niezamierzona utrata masy ciała, szczególnie przy niedoborze insuliny;
• nawracające infekcje oraz wolniejsze gojenie ran.

Częste oddawanie moczu wynika z wydalania nadmiaru glukozy przez nerki, gdy jej stężenie przekracza możliwości wchłaniania zwrotnego. Utrata wody nasila pragnienie, wysusza błony śluzowe i może prowadzić do odwodnienia. Zaburzenia widzenia mogą być przejściowo związane ze zmianami gospodarki wodnej w soczewce, ale wymagają oceny, zwłaszcza gdy są nagłe lub utrzymują się.

Objawy wysokiego i niskiego cukru nie zawsze są łatwe do odróżnienia wyłącznie na podstawie samopoczucia. Osoba leczona insuliną lub lekami zwiększającymi ryzyko niedocukrzenia powinna znać także objawy i przyczyny hipoglikemii oraz postępować zgodnie z indywidualnym planem otrzymanym od zespołu leczącego.

Ostra hiperglikemia narasta w krótkim czasie i może prowadzić do znacznego odwodnienia, kwasicy ketonowej albo hiperglikemicznego stanu hiperosmolarnego. Przewlekła hiperglikemia utrzymuje się tygodniami, miesiącami lub latami i bywa początkowo bezobjawowa. Nie są to dwa odrębne rodzaje choroby, lecz określenia przebiegu zaburzenia. Nagłe pogorszenie wymaga oceny bieżącego zagrożenia, natomiast długotrwale podwyższone wartości wskazują na potrzebę diagnostyki przyczyny i ograniczania ryzyka powikłań. Osoba z cukrzycą powinna kierować się ustalonymi indywidualnie wartościami alarmowymi i planem postępowania, a nie uniwersalnym progiem znalezionym w internecie.

Glukometr mierzy glukozę w kropli krwi włośniczkowej i jest użyteczny w samokontroli. Wynik zależy jednak między innymi od techniki pomiaru, stanu pasków oraz warunków fizjologicznych. Domowy pomiar glikemii może być sygnałem do kontaktu z lekarzem, lecz nie służy do rozpoznawania cukrzycy. Rozpoznanie hiperglikemii i jej przyczyny opiera się na wywiadzie oraz badaniach laboratoryjnych, najczęściej glukozie w osoczu krwi żylnej i – zależnie od sytuacji – HbA1c lub doustnym teście obciążenia glukozą.

U osoby niebędącej w ciąży laboratoryjna glikemia na czczo 70–99 mg/dl jest wartością prawidłową, a 100–125 mg/dl oznacza nieprawidłową glikemię na czczo. Wynik co najmniej 126 mg/dl spełnia jedno z kryteriów cukrzycy. W doustnym teście obciążenia glukozą wartość po dwóch godzinach 140–199 mg/dl oznacza nieprawidłową tolerancję glukozy, a co najmniej 200 mg/dl – kryterium cukrzycy. Kryterium może stanowić również HbA1c co najmniej 6,5% wykonane właściwą metodą albo glikemia przygodna co najmniej 200 mg/dl przy klasycznych objawach hiperglikemii lub przełomie hiperglikemicznym.

Jeśli nie ma jednoznacznej hiperglikemii z typowymi objawami, nieprawidłowy wynik wymagający rozpoznania powinien zostać potwierdzony zgodnie z aktualnymi zaleceniami. Progi dotyczące ciąży są inne, dlatego cukrzyca ciążowa wymaga odrębnej interpretacji. Prawidłowa glikemia w pojedynczym badaniu także nie wyklucza wszystkich zaburzeń, jeżeli objawy się powtarzają.

Kwasica ketonowa oraz hiperglikemiczny stan hiperosmolarny są ostrymi stanami zagrożenia życia i wymagają leczenia szpitalnego. Pilnej pomocy wymagają zwłaszcza nasilone objawy odwodnienia, powtarzające się wymioty, ból brzucha, głęboki lub przyspieszony oddech, zapach acetonu z ust, narastająca senność, splątanie, drgawki albo utrata świadomości. Potoczne określenie „śpiączka cukrzycowa” nie jest precyzyjnym rozpoznaniem; zaburzenia świadomości mogą wystąpić zarówno w ciężkiej hiperglikemii, jak i hipoglikemii. W takiej sytuacji należy wezwać zespół ratownictwa medycznego pod numerem 112 lub 999 – nie czekać na rutynową teleporadę.

Kwasica ketonowa częściej dotyczy cukrzycy typu 1, ale może wystąpić również w innych sytuacjach. U części osób przyjmujących inhibitory SGLT2 może rozwinąć się bez bardzo wysokiej glikemii. Jeśli pacjent z cukrzycą ma objawy sugerujące kwasicę, powinien sprawdzić glikemię i ciała ketonowe, o ile potrafi to zrobić bez opóźniania pomocy, oraz zastosować otrzymane wcześniej zasady postępowania w czasie choroby.

Nie każdej hiperglikemii można zapobiec, ale codzienne działania pomagają ograniczać ryzyko cukrzycy typu 2 i poprawiać kontrolę glikemii u osób już leczonych. Zalecenia powinny uwzględniać stan zdrowia, sprawność, przyjmowane leki i indywidualne cele. W praktyce warto:

• stosować zalecone leczenie regularnie i zgłaszać lekarzowi powtarzające się wysokie wyniki zamiast samodzielnie zmieniać dawki;
• wybierać regularne, zbilansowane posiłki z warzywami, źródłem białka i produktami bogatymi w błonnik oraz ograniczać napoje słodzone i nadmiar cukrów prostych;
• zwracać uwagę na wielkość porcji i cały skład posiłku, ponieważ pojedynczy produkt o niskim indeksie glikemicznym nie gwarantuje niewielkiego wzrostu glikemii;
• podejmować regularną aktywność fizyczną dostosowaną do możliwości i zaleceń medycznych, a długie okresy siedzenia przerywać ruchem, jeśli stan zdrowia na to pozwala;
• wykonywać pomiary w porach ustalonych z lekarzem i zapisywać wyniki razem z informacją o posiłkach, objawach, infekcji lub nowych lekach;
• ustalić z zespołem leczącym zasady postępowania podczas gorączki, wymiotów i innych ostrych chorób, w tym kiedy kontrolować ciała ketonowe i szukać pilnej pomocy.

U osób bez rozpoznanej cukrzycy zdrowe żywienie, regularny ruch, utrzymanie masy ciała odpowiedniej dla stanu zdrowia i niepalenie pomagają zmniejszać ryzyko zaburzeń glikemii. Nie zastępują jednak badań, gdy pojawiają się objawy podwyższonego cukru lub istnieją czynniki ryzyka.

W przypadku niepokojących, ale stabilnych objawów konsultacja lekarska online może służyć ocenie sytuacji, zebraniu wywiadu i ustaleniu, czy potrzebne są badania lub wizyta stacjonarna. Nie gwarantuje rozpoznania ani określonego leczenia, a objawy alarmowe wymagają pomocy doraźnej.