Co na ból ucha u dziecka? Przyczyny, objawy i bezpieczne postępowanie

• Ból ucha u dziecka może mieć różne przyczyny; częste to ostre zapalenie ucha środkowego, zapalenie ucha zewnętrznego, zatkanie woskowiną, uraz lub ciało obce.
• Na ból ucha można podać odpowiedni dla wieku i masy ciała paracetamol albo ibuprofen zgodnie z ulotką lub zaleceniem medycznym [1].
• Ciepły kompres lub ciepłe okłady przykładane zewnętrznie mogą poprawić komfort; nie powinny być gorące [2].
• Nie należy samodzielnie wlewać do bolącego ucha żadnych płynów, takich jak olej, wodę utlenioną, alkohol czy mieszanki ziołowe, zwłaszcza gdy występuje wyciek z ucha lub nie wiadomo, czy doszło do perforacji błony bębenkowej [4].
• Pilnej oceny wymaga m.in. szybko narastający silny ból, bardzo zły stan ogólny, obrzęk za uchem, wyraźne pogorszenie słuchu, zawroty głowy albo wyciek z ucha [3].
• Więcej materiałów dotyczących opieki nad dzieckiem znajduje się w dziale zdrowie dziecka. Jeśli ból ucha pojawia się podczas infekcji ogólnej, pomocny może być też poradnik o tym, jakie są objawy grypy u dzieci.

• zdrowie dziecka
• Co na ból ucha w ciąży?

Najczęstsze przyczyny bólu ucha u małych dzieci są związane z uchem środkowym i infekcjami dróg oddechowych. Ostre zapalenie ucha środkowego może rozwinąć się po przeziębieniu, gdy zaburzenie drożności trąbki słuchowej utrudnia wentylację jamy bębenkowej. U najmłodszych dzieci jej budowa sprzyja zaleganiu wydzieliny, dlatego ryzyko zapalenia ucha środkowego jest większe [2]. Gorączka może towarzyszyć zapaleniu ucha, ale jej brak go nie wyklucza. Ból ucha w przebiegu zapalenia ucha środkowego może być znaczny, dlatego ocena bólu jest ważnym elementem postępowania [1].

Zapalenie ucha zewnętrznego dotyczy skóry przewodu słuchowego. Częściej pojawia się po pływaniu lub długotrwałej ekspozycji na wilgotne środowisko, które stwarza idealne warunki do uszkodzenia bariery skóry. Typowe są ból nasilający się przy poruszaniu małżowiną, świąd, obrzęk i czasem wydzielina [3].

Ból ucha mogą też powodować czop woskowinowy, urazy mechaniczne i zatkania ucha przez ciało obce [5]. Nagłe zmiany ciśnienia są kolejną przyczyną bólu ucha [3]. Obecność ciała obcego jest szczególnie istotna u małych dzieci. Nie należy usuwać ciała obcego pęsetą lub patyczkiem na własną rękę, bo można uszkodzić przewód słuchowy albo błonę bębenkową [5].

Inne przyczyny to problemy stomatologiczne, dolegliwości stawu skroniowo-żuchwowego i ból rzutowany z gardła. Ból gardła może być odczuwany także w uchu. Gdy dominującym problemem jest kaszel, warto ocenić go oddzielnie; pomocny może być materiał o tym, jak oceniać mokry kaszel u dziecka bez innych objawów.

Chłodniejsze dni sprzyjają częstszym infekcjom dróg oddechowych, ale samo zimne powietrze nie oznacza zapalenia ucha. Ból ucha u dziecka może mieć różne przyczyny, dlatego leczenie zależy od rozpoznania. Nasilenie bólu ucha nie pozwala samo w sobie określić rodzaju zapalenia ucha.

Dziecko może opisywać bolące ucho jako kłujące, pulsujące albo tępe. Mogą wystąpić uczucie zatkania ucha, szumy uszne lub pogorszenie słuchu. Ból głowy, gorączka, rozdrażnienie i gorszy sen mogą towarzyszyć infekcji, ale nie wskazują samodzielnie na jej typ.

U niemowląt i małych dzieci płaczliwość, budzenie się, trudności w karmieniu, pocieranie ucha czy słabsza reakcja na dźwięki mogą sugerować ból ucha u dziecka [4]. Samo ciągnięcie za ucho nie wystarcza jednak do rozpoznania ostrego zapalenia ucha środkowego.

Wyciek z ucha, zwłaszcza ropny lub podbarwiony krwią, wymaga oceny. Przy zapaleniu ucha środkowego może pojawić się po perforacji błony bębenkowej, ale wydzielina może też pochodzić z ucha zewnętrznego [3]. Jeśli dominują zmiany skórne wokół ucha lub na twarzy, osobno warto ocenić ich przyczynę; zobacz materiały o opryszczce u dzieci i świerzbie w przedszkolu.

Podstawą doraźnego postępowania jest kontrola bólu. Ból ucha warto łagodzić niezależnie od tego, czy przyczyną okaże się infekcja ucha środkowego, czy inny problem. Paracetamol lub ibuprofen mogą zmniejszyć ból ucha i gorączkę; dawkę należy dobrać do wieku lub masy ciała zgodnie z ulotką preparatu albo zaleceniem lekarza [1]. Nie należy też rutynowo podawać obu leków jednocześnie bez zalecenia medycznego [4].

Leczenie farmakologiczne zależy od przyczyny. Ostre zapalenie ucha środkowego u wielu dzieci ustępuje samoistnie, ale przebieg zapalenia ucha może się różnić. NICE podaje, że większość dzieci zaczyna czuć się lepiej w ciągu około 3 dni bez antybiotyku; decyzja o antybiotyku zależy m.in. od wieku, ciężkości objawów, wycieku i ryzyka powikłań [1]. W wybranych łagodnych przypadkach lekarz może zalecić obserwację przez 48–72 godziny, czyli co najmniej 48 godzin, z możliwością ponownej oceny [2].

Krople nie są uniwersalnym sposobem, by skutecznie leczyć ból ucha. Niektóre przeciwbólowe krople można rozważyć tylko wtedy, gdy błona bębenkowa jest nieuszkodzona i nie ma wycieku [1]. Leczenie zapalenia ucha zewnętrznego jest inne i może obejmować miejscowe preparaty do przewodu słuchowego.

Ciepły kompres można przyłożyć do małżowiny, jeśli dziecko dobrze toleruje ciepło. Ciepłe okłady powinny być ciepłe, nie gorące; temperaturę warto wcześniej sprawdzić na własnej skórze. Zewnętrzne zastosowanie ciepła bywa wykorzystywane jako sposób wspomagający łagodzenie bólu ucha [2]. Ciepłe okłady nie leczą przyczyny zapalenia ucha.

Przy katarze można dbać o higienę nosa, np. stosując sól fizjologiczną odpowiednią dla wieku. Inhalacje parowe nad miską z gorącą wodą nie są dobrym domowym sposobem: brak mocnych dowodów na ich korzyść, a u dzieci istnieje ryzyko poważnych oparzeń [7].

Jeśli ból ucha pojawia się podczas zmian ciśnienia w samolocie, pomocne bywa częste połykanie i ziewanie. U starszych dzieci, które bezpiecznie radzą sobie z takim pokarmem, żucie gumy lub ssanie cukierków może ułatwiać wyrównanie zmian ciśnienia; nie jest to metoda dla małych dzieci ze względu na ryzyko zadławienia [3].

Olejek kamforowy nie jest standardowym leczeniem bólu ucha u dziecka. Nie należy wkraplać go do wnętrza ucha ani traktować jako zamiennika leków przeciwbólowych. Produkty z kamforą mogą być toksyczne dla małych dzieci, a opisano drgawki po połknięciu, inhalacji i powtarzanym narażeniu skórnym [8]. Dlatego olejek kamforowy nie powinien być stosowany na własną rękę na skórę wokół ucha dziecka.

Wśród naturalnych sposobów często wymienia się czosnek z oliwą lub olejki, ale nie ma wystarczających podstaw, by zalecać ich wkraplanie do chorego ucha. Domowe sposoby na ból powinny być bezpieczne dla błony bębenkowej.

Nie należy samodzielnie wlewać wody utlenionej do bolącego ucha. Wodę utlenioną czasem rozważa się jako składnik preparatów na woskowinę, ale nie jest to domowe leczenie bólu ucha; przy wycieku lub podejrzeniu perforacji błony bębenkowej dobór preparatu powinien poprzedzić badanie [5].

Nie wkraplaj oliwy, czosnku, olejków eterycznych ani alkoholu, nie wkładaj patyczków i nie próbuj samodzielnie usuwać czopu woskowinowego lub ciała obcego. Nie stosuj również świecowania uszu. Takie domowe sposoby na ból nie leczą przyczyny i mogą utrudnić ocenę wnętrza ucha.

Do lekarza należy udać się, gdy ból ucha u dziecka jest silny, narasta, nie zaczyna się poprawiać w ciągu około 2–3 dni lub towarzyszy mu pogorszenie stanu ogólnego [1, 4]. Nagłe pogorszenie wymaga wcześniejszej oceny. U dziecka poniżej 12. miesiąca życia z podejrzeniem infekcji ucha konsultacja jest szczególnie wskazana [4].

Pilnej pomocy wymagają następujące przypadki: zaczerwienienie lub obrzęk za uchem, bardzo wysoka gorączka i ciężki stan ogólny, wyciek z ucha połączony z silnym bólem, nowe zaburzenia równowagi, zawroty głowy, wyraźna utrata słuchu, porażenie mięśni twarzy, sztywność karku, drgawki lub zaburzenia świadomości [1].

Jeżeli ból ucha ustępuje, ale po zapaleniu ucha utrzymuje się uczucie zatkania, niedosłuch lub problemy z rozumieniem mowy, warto zaplanować kontrolę. Długotrwały niedosłuch może wpływać na codzienne funkcjonowanie i rozwój mowy [6].