Cholesterol a homocysteina – co warto wiedzieć?

Warto zaznaczyć, że obniżenie stężenia homocysteiny za pomocą witamin z grupy B nie oznacza automatycznie zmniejszenia ryzyka zawału serca. Duże analizy wykazały, że suplementacja może obniżyć jej poziom, lecz nie daje pewności ograniczenia wszystkich incydentów sercowo-naczyniowych [2]. Dlatego wynik należy oceniać razem z lipidogramem, ciśnieniem tętniczym, glikemią, paleniem tytoniu, wywiadem rodzinnym i innymi czynnikami ryzyka.

• Homocysteina jest aminokwasem siarkowym powstającym w organizmie człowieka podczas przemiany metioniny.
• Poziom homocysteiny oraz tempo przemian tego aminokwasu zależą między innymi od podaży i wykorzystania kwasu foliowego, witaminy B12 oraz witaminy B6.
• Podwyższone stężenie homocysteiny zwykle nie daje specyficznych objawów i nie wystarcza do rozpoznania choroby.
• Wysoki cholesterol i homocysteina w normie to możliwa sytuacja: prawidłowy poziom jednego parametru nie znosi znaczenia drugiego.
• Badanie homocysteiny może być rozważane przy podejrzeniu niedoboru witamin z grupy B, homocystynurii lub jako element poszerzonej diagnostyki u osoby w grupie ryzyka.
• Aby obniżyć poziom homocysteiny, należy najpierw ustalić przyczynę; samodzielne przyjmowanie dużej ilości kwasu foliowego może maskować niedobór witaminy B12 [3].

Praktyczne wskazówki dotyczące lipidów znajdziesz w artykule o tym, jak obniżyć cholesterol. Przy trudnościach z ułożeniem jadłospisu uwzględniającego wyniki badań można rozważyć konsultację z dietetykiem online.

• dieta i żywienie

Homocysteina jest aminokwasem, który powstaje przejściowo podczas metabolizmu metioniny, czyli innego aminokwasu dostarczanego z białkiem. W prawidłowych warunkach przemiany homocysteiny prowadzą do ponownego wytworzenia metioniny albo do powstania cysteiny. W procesach tych uczestniczą enzymy oraz witaminy grupy B, zwłaszcza kwas foliowy, witamina B12 i witamina B6 [1].

Jej poziom wzrasta, gdy szlak metaboliczny działa mniej sprawnie. Przyczyną mogą być niedobory witamin, zaburzenia wchłaniania, niedożywienie, niektóre leki, przewlekła niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy, podeszły wiek lub uwarunkowania genetyczne [1]. Właśnie dlatego stężenie homocysteiny bywa markerem wymagającym szerszej oceny, a nie samodzielnym rozpoznaniem.

Zakres referencyjny może różnić się w zależności od laboratorium, metody i badanej populacji. W wielu opracowaniach górna granica zakresu referencyjnego wynosi około 15 µmol/l, jednak wynik należy porównywać z normą podaną przez konkretne laboratorium [6]. Nie należy samodzielnie przyjmować, że każdy wynik powyżej 10 µmol/l wymaga odpowiedniego leczenia.

O czym świadczy poziom homocysteiny? Podwyższony poziom może skłonić lekarza do oceny stężenia witaminy B12, kwasu foliowego, morfologii, funkcji nerek i tarczycy, a w szczególnych sytuacjach także do diagnostyki genetycznej. Interpretacja poziomu homocysteiny uwzględnia sposób przygotowania, suplementy i leki. Kontrola stężenia homocysteiny może być potrzebna po rozpoznaniu niedoboru lub po zmianie postępowania.

Bardzo wysokie stężenie aminokwasu we krwi, zwłaszcza u młodej osoby z zakrzepicą, zaburzeniami narządu wzroku, problemami kostnymi lub neurologicznymi, może nasuwać podejrzenie homocystynurii. Jest to rzadka grupa chorób uwarunkowanych genetycznie, wymagająca specjalistycznej diagnostyki [6]. W tych chorobach wysoki poziom homocysteiny może wiązać się z powikłaniami zakrzepowo-zatorowymi i zaburzeniami układu nerwowego.

Badanie poziomu homocysteiny wykonuje się z próbki krwi żylnej. Laboratorium może zalecić pobranie rano i pozostanie na czczo przez 8–12 godzin. Przed pobraniem trzeba poinformować lekarza lub laboratorium o wszystkich lekach i suplementach, zwłaszcza preparatach witamin grupy B. Nie należy ich odstawiać bez uzgodnienia z lekarzem [1].

Ile kosztuje badanie homocysteiny lub ile kosztuje badanie na homocysteinę? Najbezpieczniej sprawdzić bieżącą cenę w wybranym punkcie. Podobnie koszt badania witaminy B12 i homocysteiny zależy od tego, czy oznaczenia kupowane są oddzielnie, czy w pakiecie.

Czy badanie homocysteiny jest na NFZ? Nie jest to typowe badanie przesiewowe zlecane rutynowo każdemu pacjentowi w POZ. Homocysteina figuruje jednak w katalogu badań dodatkowych ambulatoryjnej opieki specjalistycznej; możliwość wykonania jej w ramach świadczenia zależy od wskazań, poradni oraz umowy placówki z NFZ. O zasadności badania decyduje lekarz [7].

Najczęstszą przyczyną łagodnie podwyższonego stężenia homocysteiny bywają niedobory kwasu foliowego lub witaminy B12, ale bez badań nie można tego zakładać. Niedobory witamin mogą wynikać z małej podaży, zaburzeń wchłaniania, chorób przewodu pokarmowego, stosowania niektórych leków albo diety wykluczającej produkty odzwierzęce bez właściwego uzupełniania B12 [3].

Do przyczyn wtórnych podwyższonego stężenia homocysteiny należą również niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy, niedożywienie i niektóre choroby przewlekłe. Mutacje genetyczne mogą prowadzić do ciężkich hiperhomocysteinemii, ale rutynowe testowanie popularnych wariantów MTHFR nie jest zalecane u każdej osoby z podwyższonym wynikiem [9].

Jakie są objawy wysokiego poziomu homocysteiny? Sama wysoka homocysteina najczęściej nie wywołuje swoistych dolegliwości. Objawy, takie jak osłabienie, zaburzenia czucia, problemy z pamięcią lub niedokrwistość, mogą wynikać z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego, a nie bezpośrednio ze stężenia homocysteiny [3].

Podwyższone stężenie homocysteiny wiązano z uszkodzeniem śródbłonka naczyń krwionośnych, większą skłonnością do zakrzepów oraz rozwojem zmian miażdżycowych. Może więc współwystępować z większym ryzykiem zawału serca lub udaru mózgu, jednak nie jest równoważne z rozpoznaniem miażdżycy i nie zastępuje oceny klasycznych czynników ryzyka [4]. Wysoka homocysteina może być też powiązana z problemami neurologicznymi, a w określonych populacjach z nawracającymi poronieniami, lecz zależności te wymagają interpretacji w kontekście całego obrazu klinicznego [6, 8].

Aby obniżyć homocysteinę, trzeba zacząć od ustalenia przyczyny. Właściwa ocena stężenia homocysteiny obejmuje wyniki badań, dietę, leki i choroby współistniejące. Lekarz może rozważyć oznaczenie witaminy B12, folianów, morfologii, kreatyniny z eGFR, TSH oraz przegląd stosowanych leków. Dopiero na tej podstawie można zaplanować postępowanie.

Jeśli potwierdzone są niedobory witamin z grupy B, ich uzupełnienie zwykle zmniejsza stężenie homocysteiny [2, 3]. Nie należy jednak rozpoczynać dużych dawek kwasu foliowego bez sprawdzenia B12, ponieważ może to skorygować niedokrwistość, a jednocześnie opóźnić rozpoznanie uszkodzenia układu nerwowego związanego z niedoborem B12 [3]. Suplementację i termin kontroli poziomu homocysteiny warto uzgodnić z lekarzem. Celem jest korekta rozpoznanej przyczyny podwyższonego stężenia, a nie samo obniżenie liczby w wyniku.

Dieta wspierająca procesy niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu powinna dostarczać folianów, witaminy B6 i B12. Źródłem folianów są zielone warzywa liściaste, rośliny strączkowe, orzechy i część produktów pełnoziarnistych. Witamina B12 występuje naturalnie głównie w produktach odzwierzęcych, dlatego osoby na diecie wegańskiej potrzebują odpowiednio dobranej suplementacji [3]. Więcej treści o żywieniu znajdziesz w dziale dieta i żywienie.

Aktywność fizyczna, zaprzestanie palenia, odpowiednia masa ciała i ograniczenie nadmiaru alkoholu wspierają ogólne zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego, chociaż nie są swoistym leczeniem hiperhomocysteinemii [5]. W przypadku współistniejących zaburzeń lipidowych warto kontrolować także LDL, HDL i trójglicerydy; pomocny może być osobny poradnik jak obniżyć trójglicerydy?