Udar mózgu: objawy, przyczyny, leczenie i profilaktyka

Udar mózgu definiowany jest jako nagłe naczyniowe uszkodzenie tkanki nerwowej. Główne typy udaru mózgu różnią się mechanizmem. Udar mózgu wymaga rozróżnienia, czy wystąpił udar niedokrwienny, czy udar krwotoczny [1]. Udar niedokrwienny występuje, gdy zakrzep, zator tętnicy lub blaszki miażdżycowe zamykają światło naczynia mózgowego. Udar niedokrwienny mózgu może wywołać zawał mózgu [1].

Udar krwotoczny powstaje po pęknięciu ściany naczynia krwionośnego. Krwotok śródmózgowy oznacza, że krew gromadzi się w mózgu. Krwotok podpajęczynówkowy, często związany z pęknięciem tętniaka, występuje, gdy krew gromadzi się między oponą pajęczą a oponą miękką. Udar krwotoczny może szybko wywołać obrzęk i zaburzenia świadomości. Każdy udar krwotoczny wymaga pilnego leczenia szpitalnego, ponieważ udar mózgu o takim mechanizmie może szybko się pogarszać [4].

• Czym jest przemijający atak niedokrwienny (TIA)?
• objawy neurologiczne

Typowe objawy udaru zależą od obszaru uszkodzenia i zwykle pojawiają się nagle:

• niedowład lub drętwienie twarzy, ręki albo nogi po jednej stronie ciała;
• osłabienie mięśni twarzy i opadanie kącika ust;
• zaburzenia mowy, osłabienie mięśni języka, trudności w rozumieniu wypowiedzi;
• zaburzenia widzenia: ubytki pola widzenia, rozmazane widzenie, widzenie podwójne;
• zawroty głowy, zaburzenia równowagi, utratę koordynacji;
• silny ból głowy bez znanej przyczyny, czasem z nudnościami, wymiotami lub utratą przytomności [2].

Aby rozpoznać udar mózgu, zastosuj FAST: F Face – asymetria twarzy w próbie uśmiechu; A Arms – uniesienie rąk i ocena, czy dłoń opadnięta; S Speech – powtórzenie zdania i ocena, czy mowa niewyraźna; T Time – natychmiastowe wezwanie pomocy. W polskim skrócie UDAR litera U oznacza utrudnioną mowę, D – dłoń opadającą, A – asymetrię twarzy, a R – reaguj natychmiast [8].

Udar mózgu nie zawsze daje wszystkie symptomy. Opadająca powieka, podwójne widzenie lub nagłe trudności z chodzeniem wymagają różnicowania. Silny ból głowy może wystąpić szczególnie w przypadku udaru krwotocznego. W razie pierwszych symptomów zapisz godzinę początku objawów i zadzwoń pod 112 lub 999; pogotowie ratunkowe może rozpocząć ocenę już podczas transportu [2].

Udar mózgu wymaga pilnej oceny neurologicznej. Tomografia komputerowa głowy zwykle pomaga szybko odróżnić udar niedokrwienny od krwawienia. Rezonans magnetyczny może dokładniej uwidocznić niektóre ogniska niedokrwienia. Badania obrazowe naczyń lokalizują zamknięcie tętnicy, a badania laboratoryjne wspierają bezpieczną kwalifikację. Inne badania obejmują EKG, monitorowanie rytmu i ocenę tętnic szyjnych [3].

W przypadku udaru mózgu godzina wystąpienia objawów ma kluczowe znaczenie. Przy udarze we śnie ustala się, kiedy pacjent był ostatnio bez objawów [3].

Udar mózgu leczy się w szpitalu, najlepiej tam, gdzie działa oddział udarowy. Leczenie udaru rozpoczyna się od pilnej oceny; teleporada nie zastępuje pomocy ratunkowej. Przy udarze niedokrwiennym dąży się do przywrócenia przepływu krwi. U odpowiednio zakwalifikowanych osób można zastosować dożylne podanie leków trombolitycznych w ciągu 4,5 godziny od początku objawów. W niektórych przypadkach stosuje się trombektomię mechaniczną, możliwą u wybranych pacjentów do 24 godzin na podstawie obrazowania [3].

Udar krwotoczny wymaga innego postępowania niż udar niedokrwienny. Gdy wystąpił udar krwotoczny, leczenie może obejmować kontrolę ciśnienia, odwrócenie leków przeciwzakrzepowych, nadzór i zabieg [4]. Nie wolno samodzielnie podawać aspiryny osobie z podejrzeniem, że wystąpił udar mózgu, ponieważ bez tomografii nie można wykluczyć krwawienia [3].

Powikłania udaru mózgu zależą od lokalizacji i rozległości uszkodzenia. Skutki udaru mogą obejmować niedowład, afazję, zaburzenia połykania i pamięci, napady padaczkowe, depresję oraz utratę samodzielności. Zaburzenia poznawcze po incydencie naczyniowym wymagają odróżnienia od innych przyczyn, takich jak choroba Alzheimera [1].

Rehabilitację po udarze mózgu rozpoczyna się po stabilizacji stanu, często już w pierwszych dniach, a program dobiera zespół specjalistów. Terapia zajęciowa wspiera codzienne czynności; program może też obejmować fizjoterapię, neurologopedię i wsparcie neuropsychologiczne. Wczesna rehabilitacja to większa szansa na poprawę funkcjonowania, choć zakres odzyskanej sprawności jest indywidualny [6].