Rzeżączka – objawy u kobiet, przyczyny zakażenia i leczenie

.[1]

Najczęstsze objawy rzeżączki u kobiet to nietypowa wydzielina z pochwy, ból lub pieczenie podczas oddawania moczu, krwawienia między miesiączkami oraz bóle podbrzusza. Dolegliwości mogą przypominać zapalenie pęcherza, zapalenie pochwy albo inne zakażenia narządów płciowych. Rozpoznania nie można więc postawić wyłącznie na podstawie objawów – konieczne są odpowiednio dobrane badania laboratoryjne.[1]

• Rzeżączkę wywołuje bakteria Neisseria gonorrhoeae.
• Zakażenie przenosi się głównie podczas kontaktów seksualnych dopochwowych, analnych i oralnych.
• U kobiet rzeżączka często może mieć przebieg bezobjawowy.
• Objawy mogą obejmować śluzowo-ropną wydzielinę, pieczenie przy oddawaniu moczu, krwawienie międzymiesiączkowe i ból w dolnej części brzucha.
• Diagnostyka rzeżączki opiera się przede wszystkim na badaniach molekularnych oraz, w określonych sytuacjach, posiewie i ocenie wrażliwości bakterii na antybiotyki.
• Leczenie rzeżączki wymaga antybiotyku dobranego przez lekarza. Nie należy przyjmować samodzielnie pozostałości leków ani stosować preparatu przepisanego innej osobie.
• Nieleczona rzeżączka może prowadzić do zapalenia narządów miednicy mniejszej, problemów z płodnością i ciąży pozamacicznej.
• Partnerzy seksualni osoby zakażonej również powinni zostać poddani ocenie, badaniom i – zgodnie z decyzją lekarza – leczeniu.

Podobne objawy mogą występować także w przebiegu innych infekcji, takich jak chlamydioza – objawy i przyczyny zakażenia.

Rzeżączka jest jedną z najczęstszych bakteryjnych chorób przenoszonych drogą płciową. Czynnikiem etiologicznym jest dwoinka rzeżączki – bakteria Neisseria gonorrhoeae. Jej naturalnym gospodarzem jest człowiek, a miejscem rozwoju przede wszystkim błony śluzowe układu moczowo-płciowego, gardła, odbytnicy i spojówek.[1]

Bakterie dwoinki rzeżączki mogą zakażać szyjkę macicy i cewkę moczową u kobiet, natomiast u mężczyzn najczęściej powodują rzeżączkowe zapalenie cewki moczowej. Lokalizacja zakażenia zależy między innymi od rodzaju kontaktu seksualnego. Kontakty oralno-genitalne mogą prowadzić do zakażenia gardła, a analne – do zakażenia odbytnicy.

Rzeżączka występuje na całym świecie. Według aktualnych danych ECDC w 2024 roku w krajach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego odnotowano najwyższy od początku wspólnotowego nadzoru wskaźnik zgłoszeń tej choroby. W latach 2015–2024 zwiększył się on o ponad 300%.[2]

Objawy rzeżączki u kobiet mogą być łagodne, nieswoiste albo nie występować wcale. Zakażenie może mieć przebieg bezobjawowy, mimo że bakteria pozostaje obecna w drogach rodnych i może być przekazywana podczas kontaktów seksualnych.[1]

Najczęstsze objawy obejmują:

• zwiększoną ilość wydzieliny z pochwy, czasem o charakterze śluzowo-ropnym,
• zmianę zapachu, koloru lub konsystencji wydzieliny,
• ból i pieczenie w czasie oddawania moczu,
• częste lub bolesne parcie na mocz,
• krwawienie między miesiączkami albo po stosunku,
• bóle podbrzusza lub tkliwość dolnej części brzucha,
• ból podczas współżycia,
• zapalenie kanału szyjki macicy,
• zaczerwienienie okolicy zewnętrznego ujścia cewki moczowej.

Dolegliwości dyzuryczne, określane także jako objawy dysuryczne, oznaczają między innymi pieczenie, kłujący ból albo dyskomfort podczas oddawania moczu. Objawy rzeżączki u kobiet mogą przypominać infekcję pęcherza lub zapalenie pochwy. Nieprawidłowa wydzielina i pieczenie mogą występować także przy innych zakażeniach, dlatego pomocne może być zapoznanie się z informacjami o tym, jakie objawy powoduje zapalenie pochwy.

W przypadku kobiet choroba może początkowo obejmować wyłącznie szyjkę macicy albo cewkę moczową. Nieleczona rzeżączka może jednak prowadzić do szerzenia się zakażenia do błony śluzowej macicy, jajowodów i innych narządów miednicy mniejszej.[1]

Rzeżączka u mężczyzn częściej niż u kobiet powoduje wyraźne objawy kliniczne, ale również może przebiegać bezobjawowo. Charakterystyczne objawy rzeżączkowego zapalenia cewki moczowej to:

• ropny lub śluzowo-ropny wyciek z cewki moczowej,
• silne pieczenie podczas oddawania moczu,
• zaczerwienienie i obrzęk ujścia cewki moczowej,
• bolesne wzwody,
• ból albo obrzęk w okolicy jądra lub najądrza.

Zakażenie może zajmować tylny odcinek cewki moczowej i prowadzić do zapalenia gruczołu krokowego lub zapalenia najądrza. Do rzadziej opisywanych następstw należy ropień okołocewkowy, zapalenie żołędzi oraz zapalenie gruczołów napletkowych Tysona. Obecność napletka nie stanowi jednak samodzielnego kryterium rozpoznania ani oceny ryzyka.

Rzeżączkowe zapalenie gardła może być skutkiem kontaktów oralno-genitalnych. Zwykle przebiega bezobjawowo. U części osób występuje ból gardła, zaczerwienienie tylnej ściany gardła, obrzęk łuków podniebiennych albo powiększone węzły chłonne.

Rzeżączkowe zapalenie odbytnicy może powodować ból odbytu, wydzielinę, świąd, krwawienie, bolesne parcie na stolec oraz uczucie niepełnego wypróżnienia. Zapalenie odbytu może jednak nie powodować żadnych objawów.

Zakażenie przenosi się przez bezpośrednie kontakty seksualne z osobą zakażoną. Dotyczy to stosunków dopochwowych, analnych i kontaktów oralno-genitalnych. Do transmisji dochodzi przez kontakt błony śluzowej z wydzieliną zakaźną, nawet gdy nie doszło do wytrysku.[1]

Ryzyko zakażenia zwiększają:

• kontakty seksualne bez prezerwatywy,
• nowi lub liczni partnerzy seksualni,
• przygodne stosunki seksualne,
• wcześniejsze zakażenie przenoszone drogą płciową,
• kontakty seksualne z osobą, która nie została przebadana lub leczona,
• niepoinformowanie partnerów seksualnych o rozpoznanym zakażeniu.

Rzeżączka nie jest typowo przenoszona przez sedesy, publiczne toalety, baseny czy zwykły kontakt towarzyski. Neisseria gonorrhoeae poza organizmem człowieka jest wrażliwa na wysychanie i czynniki zewnętrzne. Zakażenie przez ręczniki lub przedmioty uważa się za mało prawdopodobne.

Przechorowanie rzeżączki nie zapewnia trwałej odporności. Ponowne kontakty seksualne z osobą zakażoną mogą doprowadzić do kolejnego zakażenia.

Okres wylęgania rzeżączki jest zwykle krótki. Pierwsze objawy mogą pojawić się po około 2 do 5 dni od zakażenia, ale u części osób rozwijają się później albo nie pojawiają się wcale. Europejskie zalecenia diagnostyczne wskazują, że przy niedawnej ekspozycji czas wykonania testu powinien być oceniany indywidualnie, ponieważ zbyt wczesne badanie może nie wykryć zakażenia.[3]

Brak objawów po 7–14 dniach nie wyklucza rzeżączki. Osoba może pozostawać zakaźna przez dłuższy czas, dopóki nie otrzyma odpowiedniego leczenia. Nie należy więc czekać na wystąpienie objawów klinicznych, jeżeli partner poinformował o rozpoznaniu lub doszło do ryzykownego kontaktu.

Diagnostyka rzeżączki opiera się na badaniach laboratoryjnych. Najczęściej wykorzystuje się testy amplifikacji kwasów nukleinowych, określane jako NAAT lub PCR. Pozwalają one wykryć materiał genetyczny bakterii Neisseria gonorrhoeae w moczu albo materiale pobranym z zakażonej okolicy.[3]

W zależności od lokalizacji zakażenia materiał może zostać pobrany:

• z pochwy lub szyjki macicy,
• z cewki moczowej,
• z gardła,
• z odbytnicy,
• ze spojówki.

Zakres badania powinien odpowiadać rodzajowi kontaktów seksualnych. Sam wymaz z szyjki macicy nie wykluczy zakażenia gardła ani odbytnicy.

Posiew umożliwia izolację bakterii oraz ocenę jej wrażliwości na antybiotyki. Ma szczególne znaczenie przy podejrzeniu nieskuteczności terapii, zakażeniu gardła, nasilaniu się oporności oraz przed zmianą leczenia. Wynik interpretuje lekarz, diagnosta laboratoryjny albo specjalista mikrobiologii medycznej.

Ze względu na możliwość współistnienia innych chorób przenoszonych drogą płciową lekarz może zalecić badania w kierunku chlamydiozy, kiły i zakażenia wirusem HIV.[1]

Leczenie rzeżączki polega na zastosowaniu odpowiedniego antybiotyku. W aktualnych zaleceniach podstawową rolę odgrywa ceftriakson, jednak konkretny schemat, dawkę i drogę podania dobiera lekarz z uwzględnieniem lokalizacji zakażenia, ciąży, alergii, wyników posiewu oraz aktualnych danych o oporności bakterii.[3]

Amoksycylina, preparaty zawierające cefuroksym ani pozostałości doksycykliny nie są uniwersalnym leczeniem tego zakażenia. Narastająca oporność Neisseria gonorrhoeae na wiele leków jest jednym z najważniejszych problemów w zwalczaniu zakażeń przenoszonych drogą płciową.[4]

Leczenie rzeżączki powinno obejmować także ocenę partnerów seksualnych z ostatniego okresu. Ich partnerzy mogą nie mieć objawów, a mimo to podtrzymywać dalsze rozprzestrzenianie zakażenia.

Po terapii należy powstrzymać się od aktywności seksualnej przez co najmniej 7 dni oraz do czasu, gdy partnerzy zostaną ocenieni i leczeni zgodnie z zaleceniami lekarza.[1] W zakażeniu gardła zaleca się badanie kontrolne po 7–14 dniach. W innych lokalizacjach potrzeba kontroli zależy od zastosowanego schematu, objawów i zaleceń lekarza. Europejskie wytyczne często zalecają potwierdzenie wyleczenia, a badanie molekularne wykonuje się zazwyczaj nie wcześniej niż po 14 dniach, aby ograniczyć ryzyko wyniku fałszywie dodatniego.[3]

Odpowiednie leczenie prowadzi w większości przypadków do usunięcia zakażenia, ale nie odwraca zmian, które zdążyły powstać w jajowodach, stawach lub innych narządach.

Nieleczona rzeżączka może prowadzić do poważnych powikłań. U kobiet zakażenie szyjki macicy może szerzyć się w kierunku macicy i jajowodów, powodując zapalenie narządów miednicy mniejszej. Jego następstwami mogą być przewlekłe dolegliwości bólowe, niepłodność oraz zwiększone ryzyko ciąży pozamacicznej.[1]

Zapalenie narządów miednicy mniejszej może obejmować zapalenie błony śluzowej macicy, zapalenie przydatków i ograniczone zapalenie otrzewnej. Z zakażeniem gonokokowym wiąże się również zespół Fitz-Hugha-Curtisa, czyli zapalenie tkanek otaczających wątrobę, któremu może towarzyszyć ból w prawym podżebrzu.[5]

U mężczyzn powikłania miejscowe obejmują przede wszystkim zapalenie najądrza, rzadziej zapalenie gruczołu krokowego i ropień.

W rzadkich przypadkach bakteria przedostaje się do krwi, powodując rozsiane zakażenie rzeżączkowe. Może ono wywołać gorączkę, złe samopoczucie, wędrujące bóle stawów, zapalenie stawów oraz zmiany skórne w postaci grudek, krost lub pęcherzyków. Tak zwany zespół stawowo-skórny wymaga pilnego leczenia. Bardzo rzadkim następstwem rozsianego zakażenia jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie wsierdzia.[3]

Ryzyko zachorowania można zmniejszyć poprzez:

• prawidłowe stosowanie prezerwatyw podczas kontaktów dopochwowych i analnych,
• stosowanie zabezpieczeń również podczas kontaktów oralnych,
• ograniczenie liczby partnerów seksualnych,
• wykonywanie badań po ryzykownym kontakcie lub zmianie partnera,
• informowanie partnerów o rozpoznanym zakażeniu,
• powstrzymanie się od współżycia do zakończenia leczenia,
• regularne badania u osób aktywnych seksualnie należących do grup zwiększonego ryzyka.

Stosowanie prezerwatyw istotnie zmniejsza ryzyko, ale nie eliminuje go całkowicie, zwłaszcza gdy zakażona okolica nie jest objęta zabezpieczeniem. Ważnym elementem profilaktyki pozostaje edukacja seksualna oraz szybkie wdrożenie diagnostyki po kontakcie z osobą zakażoną.