Rynolalia – czym jest nosowanie i mówienie przez nos?

Jeżeli dziecko nosuje albo nosowe brzmienie pojawiło się u osoby dorosłej, należy ustalić jego przyczyny. Postępowanie zależy bowiem od tego, czy występuje rynolalia otwarta, rynolalia zamknięta, czy nosowanie mieszane.

• Rynolalia to zaburzenie rezonansu, a nie wyłącznie wada wymowy.
• Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje nosowania: otwarte, zamknięte i mieszane.
• Przyczyny nosowania mogą być anatomiczne, czynnościowe, zapalne lub neurologiczne.
• Ocena zwykle obejmuje badanie logopedyczne oraz laryngologiczne, a czasem również badania instrumentalne.
• Terapia logopedyczna pomaga korygować nieprawidłową artykulację, ale nie zastępuje leczenia przyczyny anatomicznej lub niedrożności nosa.

Więcej informacji o problemach dotyczących nosa, gardła i nosogardła znajduje się w dziale gardło, zatoki i uszy. Inne zaburzenia artykulacji opisano w artykule wady wymowy i ich przyczyny.

• gardło, zatoki i uszy

Rezonans nadaje dźwiękom mowy ich charakterystyczną barwę. W czasie fonacji dźwięk wytwarzany w krtani jest modyfikowany w przestrzeniach rezonacyjnych gardła, jamy ustnej i jamy nosowej. Rynolalia pojawia się, gdy udział rezonansu nosowego jest zbyt duży, zbyt mały albo zmienia się zależnie od wypowiadanych głosek [1].

W języku polskim głoski m, n, ń oraz samogłoski nosowe ą, ę wymagają udziału jamy nosowej. Przy większości głosek ustnych przepływ powietrza przez nos powinien natomiast zostać ograniczony. Zaburzenie tego mechanizmu wpływa na budowę akustyczną dźwięku i może obniżać zrozumiałość wypowiedzi.

Podniebienie miękkie wraz z bocznymi ścianami gardła górnego i tylną ścianą gardła uczestniczy w tworzeniu zamknięcia podniebienno-gardłowego. Podczas wymawiania większości głosek ustnych podniebienie miękkie unosi się, ograniczając połączenie jamy ustnej z jamą nosową. W skład mechanizmu wchodzą mięśnie podniebienia miękkiego i mięśni gardła.

Przy realizacji głosek nosowych m, n oraz samogłosek ą, ę podniebienie miękkie rozluźnia się i opada, dzięki czemu część strumienia powietrza trafia do jamy nosowej. Jeżeli zamknięcie jest niewystarczające, powietrze może przedostawać się do nosa także podczas wymawiania głosek ustnych. Taki nieprawidłowy przepływ powietrza może powodować słyszalną emisję nosową, osłabienie spółgłosek oraz nadmierny rezonans [2].

Rynolalia zamknięta występuje, gdy rezonans w jamie nosowej jest ograniczony przez jej niedrożność lub zwężenie. Nosowanie zamknięte przypomina brzmienie mowy podczas silnego kataru. Głoski nosowe mogą tracić swoją prawidłową barwę, dlatego m może brzmieć podobnie do b, a n do d [1].

Przyczyną może być obrzęk lub przerost śluzówki nosa, polipy, przerost migdałka gardłowego, czyli przerost trzeciego migdałka, a także skrzywiona przegroda nosowa. Określenie krzywa przegroda nosowa jest potoczne, ale często właśnie w ten sposób pacjenci opisują odczuwaną niedrożność.

Przejściowe nosowanie zamknięte może towarzyszyć infekcji. Informacje o cechach wydzieliny i wskazaniach do konsultacji przedstawiono w materiale katar ropny – co go wywołuje i jak go leczyć.

Nosowanie mieszane łączy cechy postaci otwartej i zamkniętej. Oznacza to jednoczesną nosalizację głosek ustnych oraz ograniczoną realizację głosek nosowych. Rynolalia mieszana może pojawić się na przykład wtedy, gdy zaburzeniu zamknięcia podniebienno-gardłowego towarzyszy niedrożność nosa lub nosogardła [1].

Najczęstsze przyczyny nosowania zależą od jego rodzaju. Do możliwych uwarunkowań należą:

• rozszczep podniebienia lub rozszczep podśluzówkowy;
• krótkie podniebienie albo osłabiona praca podniebienia miękkiego;
• przerost migdałka gardłowego;
• polipy, obrzęk śluzówki nosa lub przerost śluzówki nosa;
• skrzywienie przegrody nosowej;
• zaburzenia nerwowo-mięśniowe wpływające na mięśnie podniebienia;
• utrwalone, nieprawidłowe wzorce artykulacji.

Nie każda zmiana brzmienia oznacza utrwalone zaburzenie mowy. Podczas infekcji czasowa niedrożność nosa może powodować nosowanie zamknięte. Nawilżanie powietrza lub inhalacja parą wodną nie ustalają jednak przyczyny problemu i nie powinny zastępować konsultacji, zwłaszcza gdy objawy utrzymują się po ustąpieniu zakażenia.

Podstawą diagnostyki jest ocena percepcyjna mowy przeprowadzana przez logopedę lub neurologopedę. Specjalista analizuje rezonans, artykulację, zrozumiałość wypowiedzi, słyszalny wypływ powietrza oraz pracę narządów mowy. Istotne jest odróżnienie nieprawidłowości wynikających z budowy anatomicznej od błędów artykulacyjnych możliwych do skorygowania ćwiczeniami [1].

Badanie laryngologiczne pozwala ocenić drożność nosa, przegrodę nosową, migdałek gardłowy i przestrzeń nosogardła. Przy podejrzeniu niewydolności podniebienno-gardłowej mogą zostać wykorzystane nasofiberoskopia, wideofluoroskopia lub nasometria. Badania instrumentalne uzupełniają ocenę słuchową i pomagają zaplanować właściwe postępowanie [4].

Leczenie nosowania należy dopasować do jego mechanizmu. Jeżeli przyczyną jest niedrożność nosa, rozszczep podniebienia albo niewydolność podniebienno-gardłowa, konieczna może być opieka laryngologiczna, foniatryczna, chirurgiczna lub zespołu zajmującego się wadami twarzoczaszki. Sama terapia artykulacyjna nie naprawia wady strukturalnej [1].

Terapia logopedyczna jest przeznaczona przede wszystkim do korygowania błędów artykulacyjnych i wyuczonych wzorców kierowania strumienia powietrza. Może obejmować ćwiczenia artykulacyjne, słuchowe oraz zadania wspierające pracę podniebienia miękkiego. Program ustala się indywidualnie – po rozpoznaniu rodzaju nosowania i ocenie, czy pacjent jest fizjologicznie zdolny do uzyskania prawidłowego rezonansu [2].

Ćwiczenia nie powinny sprowadzać się do przypadkowego dmuchania ani mechanicznego powtarzania sylab. Ich celem może być zwiększenie sprawności podniebienia miękkiego, kontrola miejsca artykulacji i poprawa jakości mowy. Gdy istnieje wada anatomiczna, najpierw należy rozważyć jej odpowiednie zaopatrzenie. Interwencja chirurgiczna, aparat protetyczny i terapia są dobierane przez zespół specjalistów, zależnie od wyniku diagnostyki [5].