Wady wymowy i ich przyczyny – rodzaje, diagnoza i terapia

Najczęstsze wady wymowy kojarzą się z seplenieniem lub nieprawidłową realizacją głoski r, ale nie tworzą jednej grupy przyczynowej. Rozpoznanie rodzaju wady wymaga oceny artykulacji, rozumienia mowy, słuchu, budowy i sprawności narządów artykulacyjnych oraz całego rozwoju dziecka. Taka ocena pozwala odróżnić wady wymowy od przejściowych cech rozwoju mowy. Dopiero na tej podstawie można planować terapię logopedyczną dopasowaną do potrzeb dziecka [1].

• Do najczęstszych wad wymowy należą nieprawidłowości polegające na opuszczaniu, zastępowaniu, dodawaniu lub zniekształcaniu dźwięków mowy [1].
• Wady wymowy u dzieci ocenia się na tle rozwoju mowy i norm właściwych dla danego języka; pojedynczy błąd nie zawsze oznacza zaburzenie [1].
• Przyczyny wad wymowy mogą być związane z przetwarzaniem dźwięków, słuchem, budową jamy ustnej, funkcją narządów artykulacyjnych, a w części przypadków z układem nerwowym [1].
• Ssanie kciuka i długotrwałe nawyki ssania są związane z większym ryzykiem niektórych wad zgryzu, ale zależność ta nie oznacza, że u każdego dziecka rozwinie się wada wymowy [5].
• Terapia powinna wynikać z diagnozy logopedycznej, a jej czas zależy m.in. od rodzaju wady i reakcji na terapię [1].
• Nagłe pojawienie się niewyraźnej mowy u osoby dorosłej, zwłaszcza z osłabieniem twarzy lub kończyny albo zaburzeniami rozumienia, wymaga pilnej pomocy medycznej [7].

Więcej informacji o zdrowiu i rozwoju najmłodszych znajdziesz w sekcji Zdrowie dziecka. Jeśli problem dotyczy głównie głosek syczących, szumiących lub ciszących, zobacz też artykuł: seplenienie i sygmatyzm.

• Zdrowie dziecka

Współczesna literatura opisuje zaburzenia dźwięków mowy jako trudności w percepcji, motorycznej produkcji albo fonologicznej reprezentacji głosek i ich połączeń [1]. Termin wady wymowy odnosi się przede wszystkim do nieprawidłowej artykulacji lub wzorców fonologicznych. Wady mowy są pojęciem szerszym; klinicznie wady wymowy odróżnia się od innych zaburzeń mowy, takich jak zaburzenia płynności czy rezonansu [8].

Nieprawidłowa realizacja może przyjmować postać opuszczenia głoski, zastępowania jej inną głoską, dodania dźwięku albo zniekształcenia. Przykładem jest seplenienie boczne, w którym głoska ma nieprawidłowe brzmienie, lub seplenienie międzyzębowe, gdy sposób realizacji odbiega od normy artykulacyjnej. U części dzieci obserwuje się też zastępowanie głoski trudniejszej inną głoską. Znaczenie takich błędów ocenia się w kontekście wieku i systemu językowego dziecka [1].

W języku polskim szczególnej uwagi wymagają m.in. trzy szeregi głosek dentalizowanych, a wymowa głosek z każdego szeregu może być zaburzona na różne sposoby: s, z, c, dz; sz, ż, cz, dż oraz ś, ź, ć, dź. Nieprawidłowa wymowa głosek z tych grup może mieć różny mechanizm, dlatego samo brzmienie błędu nie wystarcza do ustalenia przyczyny [8].

W tej grupie najczęściej spotyka się trudności dotyczące artykulacji poszczególnych głosek lub wzorców ich użycia. W przypadku najczęstszych wad wymowy sama nazwa nie przesądza o przyczynie. W polskiej terminologii wiele zaburzeń artykulacyjnych obejmuje pojęcie dyslalii [8]. Do opisywanych postaci należą:

• sygmatyzm (seplenienie) – nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych, np. jako seplenienie międzyzębowe, seplenienie boczne, przyzębowe lub wargowo-zębowe;
• rotacyzm – nieprawidłowa realizacja głoski r; realizacja głoski r może polegać na zastępowaniu, opuszczaniu albo zniekształceniu;
• lambdacyzm – trudność dotyczącą głoski l;
• kappacyzm i gammacyzm – trudności dotyczące k i g, których prawidłowa wymowa wymaga odpowiedniego ułożenia tylnej części języka;
• mowa bezdźwięczna – utrwalony wzorzec, w którym może pojawiać się zamiana głosek dźwięcznych na bezdźwięczne [8].

Rodzaje wad wymowy mogą się nakładać, a u jednego dziecka może występować nieprawidłowa realizacja jednej głoski oraz dodatkowe wzorce fonologiczne. Dlatego wady wymowy opisuje się nie tylko nazwą błędu, lecz także jego mechanizmem i wpływem na zrozumiałość.

Osobno należy traktować zaburzenia rezonansu i płynności. Nosowanie otwarte oznacza nadmierny rezonans nosowy podczas głosek ustnych, a nosowanie zamknięte – ograniczony rezonans nosowy [3]. Jąkanie jest zaburzeniem płynności, nie wadą artykulacji; jego ocena obejmuje również wpływ na komunikację i funkcjonowanie [4].

Zaburzenia słuchu mogą wpływać na rozwój mowy i języka, dlatego badanie słuchu jest częstym elementem oceny dziecka z opóźnieniem lub nieprawidłową wymową [2]. Logopeda może też oceniać różnicowanie dźwięków mowy, określane w polskiej praktyce jako słuch fonematyczny. Pomaga to ocenić rozwój mowy, gdy dziecko myli podobnie brzmiące głoski [1].

Czynniki neurologiczne mogą wpływać na planowanie i wykonanie ruchów artykulacyjnych. Do zaburzeń o podłożu neurologicznym należą m.in. apraksja mowy i dyzartria; w dyzartrii mogą występować zaburzenia napięcia mięśniowego i kontroli mięśni związane z uszkodzeniem układu nerwowego [6]. Problemy dróg nerwowych sterujących motoryką mowy mogą wymagać szerszej diagnostyki, także w obrębie obwodowego układu nerwowego.

Rozwój językowy i artykulacja nie są tym samym. Rozwój dziecka obejmuje więcej niż wymowę, dlatego wady wymowy trzeba interpretować na tle rozwoju mowy i komunikacji. Opóźniony rozwój mowy może współwystępować z trudnościami artykulacyjnymi, natomiast opóźniony rozwój języka obejmuje także rozumienie mowy, słownictwo i budowanie wypowiedzi [2].

Określenie brak stymulacji rozwoju mowy są zbyt ogólne, aby samodzielnie wyjaśniały przyczyny wad wymowy. Należy pamiętać, że diagnostyka powinna uwzględniać cały profil rozwoju, a nie przypisywać problem jednemu czynnikowi środowiskowemu.

Każde dziecko rozwija mowę w swoim tempie, ale rozwój mowy przebiega według określonej sekwencji umiejętności. Wady wymowy u dzieci trzeba oceniać na tle tej sekwencji rozwoju mowy i norm właściwych dla języka dziecka [1]. Nie ma jednej granicy wieku, która pozwalałaby ocenić wszystkie głoski bez kontekstu.

Dzieci w wieku przedszkolnym mogą nadal doskonalić wymowę, a u części dzieci w wieku przedszkolnym obserwuje się rozwojowe uproszczenia [1]. W wieku przedszkolnym znaczenie ma nie tylko obecność błędu, lecz także jego typ i wpływ na zrozumiałość. Zniekształcenia, mowa bardzo trudna do zrozumienia, utrwalone nietypowe wzorce albo nieprawidłowa wymowa głosek utrudniająca komunikację są jednak powodem do konsultacji. Dotyczy to także sytuacji, gdy realizacja głoski r wyraźnie odbiega od wzorca.

Wady wymowy u dzieci mogą współwystępować z opóźnionym rozwojem mowy, a opóźniony rozwój mowy może obejmować także inne obszary komunikacji [2]. Sam brak kontaktu wzrokowego nie jest objawem wady artykulacyjnej, ale jeśli trudnościom towarzyszą problemy komunikacji społecznej, utrata nabytych umiejętności lub opóźniony rozwój, potrzebna jest szersza ocena. Wczesna diagnoza oznacza tu możliwie wczesne wyjaśnienie charakteru trudności, a nie rozpoznawanie na zapas[2]. Dzieci z wadami wymowy mogą odczuwać niski poziom samooceny. Problemy komunikacyjne mogą prowadzić do trudności w nauce czytania i pisania.

Wady wymowy ocenia się na podstawie wywiadu oraz badania logopedycznego. Diagnoza logopedyczna przy podejrzeniu wady wymowy obejmuje ocenę głosek w pojedynczych słowach i mowie spontanicznej. Specjalista analizuje opuszczenia, substytucje, zniekształcenia i wzorce fonologiczne. Ocenia także zrozumiałość wypowiedzi dziecka, ruchomość narządów artykulacyjnych i budowę orofacjalną [1].

W zależności od obrazu trudności sprawdza się również słuch fonematyczny, język receptywny i ekspresyjny, a przy podejrzeniu zaburzeń słuchu zaleca się badanie audiologiczne [1]. Ocena zaburzeń słuchu jest szczególnie ważna, gdy dziecko ma trudność z różnicowaniem podobnych dźwięków. Skrócone wędzidełko, wady zgryzu, przerost trzeciego migdałka, zaburzenia oddychania przez nos czy inne problemy anatomiczne mogą być wskazaniem do konsultacji odpowiedniego specjalisty [3]. Planowanie terapii powinno więc wynikać z rozpoznania mechanizmu, a nie tylko z nazwy rodzaju wady. Wady wymowy o złożonym podłożu mogą wymagać współpracy kilku specjalistów, dlatego takich wad wymowy nie powinno się sprowadzać do ćwiczenia pojedynczej głoski. Wczesne rozpoczęcie terapii zwiększa szanse na szybszą poprawę.

Cele terapii logopedycznej dobiera się indywidualnie. Postępowanie może obejmować wywołanie prawidłowej realizacji głoski, utrwalanie jej w sylabach i wyrazach, generalizację w zdaniach i mowie spontanicznej oraz rozwijanie samokontroli [1]. Ćwiczenia artykulacyjne czy ćwiczenia oddechowe powinny wynikać z mechanizmu trudności, a terapia wad wymowy uwzględniać etap rozwoju mowy.

W terapii logopedycznej znaczenie ma regularna praca i przenoszenie nowych umiejętności do codziennej komunikacji. Zabawy logopedyczne mogą ułatwiać wykonywanie zaleconych zadań, ale nie zastępują diagnozy ani indywidualnego planu terapii logopedycznej. W zależności od potrzeb dziecka cele i strategie mogą być zmieniane w trakcie procesu terapeutycznego [1]. Wczesna interwencja logopedyczna poprawia jakość mowy dzieci.

Wady wymowy u dzieci ocenia przede wszystkim logopeda, ale czasem potrzebna jest także ocena medyczna. Dotyczy to m.in. podejrzenia niedosłuchu, przewlekłej niedrożności nosa, zmian anatomicznych, problemów z połykaniem, wyraźnych zaburzeń motoryki lub nagłego pogorszenia mowy. Lekarz może wtedy ocenić, czy zasadne jest dalsze badanie laryngologiczne, audiologiczne, neurologiczne lub inne.

Jeśli potrzebna jest konsultacja dotycząca objawów medycznych towarzyszących trudnościom z mową, można rozważyć prywatną konsultację w usłudze lekarz online. Taka konsultacja nie zastępuje diagnozy logopedycznej ani koniecznego badania stacjonarnego. Medicept świadczy usługi wyłącznie prywatnie i nie realizuje świadczeń finansowanych przez NFZ; ewentualne skierowanie wystawione w Medicept może dotyczyć tylko świadczenia realizowanego prywatnie.

U osoby dorosłej nagła niewyraźna mowa, trudność w znalezieniu słów lub rozumieniu wypowiedzi, zwłaszcza z opadaniem twarzy, osłabieniem kończyny, zaburzeniami widzenia albo równowagi, może być objawem udaru i wymaga natychmiastowej pomocy ratunkowej [7]. Taka nagła zmiana nie jest typową wadą wymowy i nie powinna być traktowana jak problem do planowej terapii logopedycznej.