Zgaga a refluks – jak je odróżnić?

.

Czy refluks i zgaga to to samo? Nie. Zgaga może być skutkiem refluksu, lecz refluks bez zgagi również występuje. Pieczenie w klatce piersiowej może mieć także inne przyczyny, w tym kardiologiczne.

• Zgaga jest objawem, a refluks oznacza cofanie się treści żołądkowej do przełyku.
• Choroba refluksowa przełyku występuje wtedy, gdy refluks wywołuje dokuczliwe, nawracające symptomy lub prowadzi do powikłań.
• Typowe objawy refluksu to zgaga i zarzucanie kwaśnej treści; możliwe są też chrypka, przewlekły kaszel, ból w klatce piersiowej oraz trudności w połykaniu.
• Refluks może przebiegać bez zgagi, dlatego sam brak pieczenia za mostkiem nie wyklucza choroby.
• Nowy, silny lub uciskający ból w klatce piersiowej wymaga pilnej oceny, szczególnie gdy towarzyszą mu duszność, zimny pot, osłabienie albo promieniowanie do ramienia, pleców lub żuchwy.

Więcej o postępowaniu objawowym wyjaśnia artykuł Jak leczyć zgagę i towarzyszące jej dolegliwości? Podpowiadamy. Inne objawy ze strony układu pokarmowego warto oceniać w kontekście ich lokalizacji, czasu trwania i objawów alarmowych.

Zgaga to uczucie palenia lub pieczenie w przełyku i za mostkiem. Zwykle zgaga zaczyna się w nadbrzuszu albo dolnej części mostka i może przesuwać się ku szyi. Często pojawia się po obfitym posiłku, po położeniu się lub podczas pochylania. Kwaśny albo gorzki posmak w ustach sugeruje, że treść żołądkowa dotarła wyżej, do gardła lub jamy ustnej. To jeden z typowych objawów refluksu żołądkowo-przełykowego, ale nie jedyny [4].

Refluks żołądkowo-przełykowy polega na cofaniu się treści żołądkowej do przełyku. Mechanizm refluksu żołądkowo-przełykowego nie ogranicza się wyłącznie do kwasu. Cofająca się treść nie zawsze jest silnie kwaśna – może zawierać także pokarm, pepsynę i inne składniki związane z enzymami trawiennymi. Sporadyczny refluks zdarza się również osobom zdrowym. Choroba refluksowa rozwija się wtedy, gdy cofanie jest nawracające, utrudnia codzienne funkcjonowanie albo prowadzi do uszkodzenia błony śluzowej przełyku [1].

Najprościej zapamiętać, że zgaga opisuje odczucie, a refluks – mechanizm. Zgaga a refluks różnią się więc znaczeniem klinicznym, choć oba stany często współwystępują.

CechaZgagaRefluks żołądkowo-przełykowyCzym jest?Objaw: uczucie pieczenia w klatce piersiowejCofanie zawartości żołądka do przełykuCzy zawsze występują razem?NieNie; możliwy jest refluks bez zgagiTypowy obrazPieczenie za mostkiem, czasem ku gardłuZgaga, regurgitacja, kwaśny posmak, czasem objawy pozaprzełykoweCzy pojedynczy epizod oznacza chorobę?NieNie; o GERD świadczą dokuczliwe objawy lub powikłaniaJak potwierdza się przyczynę?Na podstawie wywiadu, a w wybranych sytuacjach badańWywiad, gastroskopia, pH-metria lub impedancja, zależnie od wskazań

W ocenie refluksu żołądkowo-przełykowego objawy wiąże się z wynikami badań, gdy są one wskazane. Zgaga może wystąpić bez patologicznego refluksu, np. w nadwrażliwości przełyku. Refluks bez zgagi może powodować regurgitację, kaszel lub chrypkę, ale takie objawy refluksu są nieswoiste i wymagają różnicowania [1]. Kwaśny posmak w ustach przemawia za regurgitacją, lecz nie rozstrzyga diagnozy.

Objawy refluksu bez zgagi obejmują niekiedy przewlekły lub suchy kaszel, chrypkę, odchrząkiwanie, ból gardła, nudności i ból w klatce piersiowej. Takie symptomy mogą dotyczyć górnego odcinka przewodu pokarmowego lub dróg oddechowych, lecz są nieswoiste. Ocena objawów refluksu powinna uwzględniać inne możliwe przyczyny. Trudności w połykaniu albo ból przy połykaniu wymagają konsultacji [1].

Ból w klatce piersiowej związany z cofaniem się treści bywa trudny do odróżnienia od dolegliwości sercowych. Dlatego problemami kardiologicznymi należy zająć się w pierwszej kolejności, jeżeli ból jest nowy, silny, uciskający lub towarzyszą mu duszność i osłabienie [8].

Objawy z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, takie jak ból podbrzusza czy zmiana rytmu wypróżnień, nie są typowym obrazem GERD. Układ trawienny obejmuje wiele narządów, dlatego zgaga i refluks nie wyjaśniają automatycznie każdej dolegliwości brzusznej. Osobno wyjaśniamy, co oznacza pogrubienie ściany jelita grubego, gdy takie sformułowanie pojawia się w opisie badania.

Pojedyncza zgaga po ciężkim posiłku nie oznacza choroby. Refluks żołądkowo-przełykowy wymaga oceny, gdy zgaga występuje regularnie, np. kilka razy w tygodniu, nawraca przez dłuższy czas, zakłóca sen lub codzienne życie albo współistnieje z regurgitacją i cofaniem się treści żołądkowej. Liczą się także nasilenie, wpływ na komfort życia, wyniki badań i powikłania [2].

Przewlekły refluks żołądkowo-przełykowy może prowadzić do uszkodzenia błony śluzowej przełyku, stanu zapalnego, zwężenia przełyku oraz przełyku Barretta. Może też długotrwale podrażniać błonę śluzową przełyku. Przełyk Barretta nie jest równoznaczny z rakiem, ale wymaga odpowiedniej oceny i – zależnie od wyniku – nadzoru [7].

Lekarz rozpoczyna ocenę od wywiadu o objawach, ich związku z posiłkami i pozycją ciała, lekach oraz sygnałach alarmowych. Typowe objawy bez alarmujących cech nie zawsze wymagają natychmiastowej gastroskopii [1]. W diagnostyce refluksu żołądkowo-przełykowego ważne jest, czy chorobę wcześniej obiektywnie potwierdzono.

Lekarz może zalecić dodatkowe badania, gdy obraz jest nietypowy, objawy refluksu utrzymują się mimo postępowania, pojawiają się trudności w połykaniu, krwawienie, utrata masy ciała albo planowane jest leczenie zabiegowe. Gastroskopia pozwala ocenić stan błony śluzowej przełyku, rozpoznać nadżerki, zwężenie lub przełyk Barretta i w razie potrzeby pobrać wycinki. Uwidocznione zmiany mogą potwierdzić uszkodzenie błony śluzowej, ale prawidłowy obraz endoskopowy nie wyklucza refluksu żołądkowo-przełykowego [5].

pH-metria przełyku mierzy ekspozycję przełyku na kwas, a pH-metria z impedancją wykrywa także epizody słabo kwaśnego i niekwaśnego cofania się treści żołądkowej do przełyku. Lyon Consensus 2.0 podkreśla, że interpretacja zależy od tego, czy GERD została wcześniej obiektywnie potwierdzona, oraz od warunków wykonania monitorowania [3].

Manometria przełyku ocenia ciśnienie i motorykę przełyku. Sama manometria przełyku nie potwierdza choroby refluksowej, ale bywa potrzebna przy uporczywych objawach z prawidłową gastroskopią i pH-metrią oraz przed leczeniem operacyjnym. Manometria przełyku pomaga ocenić ciśnienie w obrębie dolnego zwieracza przełyku i pracę zwieracza przełyku oraz wykluczyć achalazję i istotne zaburzenia kurczliwości. Ocena dolnego zwieracza przełyku nie wystarcza jednak sama do rozpoznania; dolny zwieracz jest tylko częścią bariery antyrefluksowej [1].

Warto pamiętać, że leczenie zgagi doraźnej i postępowanie w przewlekłym refluksie nie są tym samym. Metody leczenia zależą od rozpoznania i powikłań. Domowe sposoby powinny oznaczać bezpieczne modyfikacje stylu życia. Warto zwrócić uwagę na elementy stylu życia związane z porą i objętością posiłków: unikanie obfitych posiłków przed snem, niekładzenie się przez około 3 godziny po jedzeniu i ograniczanie rzeczywistych wyzwalaczy. Takie zmiany stylu życia mogą zmniejszać sytuacje sprzyjające cofaniu się treści żołądkowej [6].

Warto wiedzieć: przy nocnych dolegliwościach pomocne bywa podniesienie wezgłowia łóżka lub klin unoszący górną część tułowia o około 15–20 cm [6]. Spanie na lewym boku może ograniczać nocne cofanie treści [1]. U osób z nadwagą pomocna jest redukcja wagi, a palenie papierosów sprzyja refluksowi. Modyfikacje stylu życia nie zastępują diagnostyki.

Leki zobojętniające kwas przynoszą krótkotrwałą ulgę w łagodnej zgadze. Leki zobojętniające nie leczą jednak przyczyny przewlekłego cofania treści żołądkowej do przełyku ani nie goją automatycznie błony śluzowej. Więcej o tym, jak działa kwas żołądkowy i co neutralizuje kwas żołądkowy, opisujemy osobno. Leczenie farmakologiczne wpływa na wydzielanie kwasu: inhibitory pompy protonowej hamują wydzielanie kwasu żołądkowego i zmniejszają kwaśność materiału, który cofa się do przełyku. Dobór preparatu i czas terapii wymagają oceny klinicznej [6].

Jeśli leczenie nie pomaga, nie należy samodzielnie zwiększać liczby preparatów. Skuteczne metody wymagają ustalenia, czy przyczyną jest refluks żołądkowo-przełykowy, niekwaśny refluks, nadwrażliwość lub zaburzenie motoryki. W obiektywnie potwierdzonych, wybranych przypadkach lekarz może rozważyć zabieg antyrefluksowy; w skrajnych przypadkach wymaga to pełnej diagnostyki [1].