Kwas żołądkowy – co go neutralizuje?

• Kwas solny w żołądku aktywuje pepsynę i uczestniczy w trawieniu białek; jego niskie pH jest fizjologiczne, a śluz i wodorowęglany chronią błonę śluzową.
• Preparaty zobojętniające neutralizują już wydzielony kwas żołądkowy, ale działają doraźnie i nie zapewniają długotrwałej kontroli objawów.
• Alginiany tworzą barierę na powierzchni treści żołądkowej i mogą ograniczać jej cofanie do przełyku.
• Inhibitory pompy protonowej i H2-blokery nie neutralizują kwasu, lecz zmniejszają wydzielanie kwasu żołądkowego.
• Nie ma jednego produktu spożywczego, który niezawodnie i trwale neutralizuje kwas żołądkowy; znaczenie mają indywidualna tolerancja, sposób jedzenia i inne elementy stylu życia.

Więcej materiałów o objawach ze strony przewodu pokarmowego zawiera dział układ pokarmowy. Gdy do zgagi dołączają nudności, warto przeczytać również, jak zatrzymać wymioty.

Głównym składnikiem kwasu żołądkowego jest kwas solny wydzielany przez komórki okładzinowe. Kwaśne środowisko, zwykle osiągające wartości pH około 1,5–2, umożliwia aktywację pepsyny i denaturację białek, dlatego kwas solny odgrywa kluczową rolę w procesie trawienia [1]. Samo niskie pH żołądka nie oznacza choroby ani zakwaszenia organizmu.

Żołądek jest przystosowany do kontaktu z kwasem. Śluz i wodorowęglany chronią błonę śluzową żołądka przed działaniem kwasu żołądkowego, a w dwunastnicy wodorowęglany trzustkowe neutralizują kwaśną zawartość. Istotną rolę w ochronie błony śluzowej pełnią też prawidłowe ukrwienie i odnowa nabłonka. Problemy pojawiają się przy podrażnieniu błony śluzowej żołądka, osłabieniu ochrony lub kontakcie przełyku z kwasem żołądkowym. Przyczyną dolegliwości może być również osłabienie bariery chroniącej błonę śluzową żołądka [8].

W leczeniu nadkwaśności stosuje się preparaty o różnych mechanizmach. Antacydy neutralizują kwas już wyprodukowany i służą głównie do doraźnego łagodzenia objawów. Występują w formie tabletek, pastylek lub płynu, a ich skład wpływa na działania niepożądane i interakcje [6].

Antagoniści receptora H2 zmniejszają produkcję kwasu żołądkowego, a inhibitory pompy protonowej hamują końcowy etap wydzielania kwasu solnego w żołądku. Wydzielanie kwasu solnego spada bez bezpośredniej neutralizacji kwasu w żołądku. Inhibitory są skuteczniejsze od H2-blokerów w leczeniu typowego refluksu i gojeniu błony śluzowej przełyku [2]. Nie należy rozpoczynać przewlekłego stosowania ani zwiększać dawki bez oceny wskazań.

Ranitydyna nie jest obecnie dostępnym przykładem leku na nadkwasotę żołądka: jej preparaty pozostają zawieszone w Unii Europejskiej z powodu zanieczyszczenia NDMA. Inne leki zmniejszają produkcję kwasu i wydzielanie kwasu żołądkowego, lecz wybór wymaga uwzględnienia chorób współistniejących i interakcji [5].

Dieta przy nadkwasocie nie polega na chemicznym zobojętnianiu kwasu. Rola żywności jest elementem stylu życia: chodzi o ograniczanie indywidualnych wyzwalaczy, a nie trwałe podnoszenie pH żołądka. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej zaleca mniejsze, regularne posiłki i kilkugodzinny odstęp przed snem [3]. Niewłaściwe nawyki żywieniowe, takie jak nieregularne spożywanie posiłków, przejadanie i jedzenie dużej ilości przed położeniem, zwiększają objętość zawartości żołądka. Przejadanie się sprzyja refluksowi, choć nie musi oznaczać nadmiaru kwasu żołądkowego.

Osoby z nadkwasotą pytają o mleko, migdały, sok z ziemniaków, imbir lub siemię lniane. Brakuje podstaw, by uznać je za niezawodne naturalne sposoby na neutralizację kwasu żołądkowego. Lepiej obserwować własną tolerancję i wybierać lekkostrawne posiłki. Mogą być bogate w błonnik w tolerowanej ilości oraz zawierać chude źródła białka, takie jak chudy twaróg.

U części osób objawy nasilają tłuste i smażone potrawy oraz używki. Do częstych wyzwalaczy należą alkohol, kawa, picie mocnej herbaty, czekolada, mięta, ostre przyprawy, kwaśne produkty lub napoje gazowane. Eliminacje powinny być jednak indywidualne. Pomocne bywają odpowiednie nawodnienie w ciągu dnia, unikanie przejadania i leżenia po posiłku, rzucenie palenia oraz redukcja masy ciała, gdy istnieją wskazania [2].

Zmiana stylu życia może poprawić komfort życia, lecz nie zastępuje diagnostyki. Wsparcie farmakologiczne powinno wynikać z oceny wskazań. W dłuższej perspektywie ważniejsze od jednego produktu neutralizującego kwas jest rozpoznanie przyczyny.