Prebiotyk a probiotyk – czym się różnią i jak je wybierać?

[1].

Czym polega różnica w praktyce? Probiotyk dostarcza wybrane bakterie lub drożdże, a prebiotyk stanowi dla drobnoustrojów źródło substancji odżywczych. Nie każdy fermentowany produkt jest probiotykiem, nie każdy błonnik jest prebiotykiem, a dobry probiotyk dobiera się do konkretnego celu. Wyjaśniamy, czym się różnią te składniki i jak wpływają na równowagę mikroflory jelitowej.

• Probiotyki to żywe mikroorganizmy o wykazanym korzystnym wpływie na zdrowie, stosowane w odpowiednich ilościach; mogą to być bakterie i drożdże [2].
• Prebiotyki nie są żywymi drobnoustrojami. To między innymi określone węglowodany, takie jak inulina i fruktooligosacharydy, selektywnie wykorzystywane przez mikrobiotę [1].
• Oba składniki mogą występować razem jako synbiotyk, ale samo ich połączenie nie przesądza jeszcze o udokumentowanym działaniu produktu [3].
• Skuteczność probiotyku zależy od szczepu, dawki i wskazania. Więcej jednostek CFU nie zawsze oznacza lepszy efekt [4].
• Nie ma jednej, właściwej dla wszystkich osób długości suplementacji po antybiotykoterapii. Schemat powinien wynikać z badań konkretnego szczepu i sytuacji klinicznej [4].

Więcej materiałów o bezpiecznym stosowaniu preparatów zawiera poradnik leków.

• poradnik leków
• recepta online

Najprościej można powiedzieć, że probiotyk jest żywym mikroorganizmem, a prebiotyk – wykorzystywanym przez mikroorganizmy substratem. To porównanie nie oznacza jednak, że każdy szczep bakterii jest probiotyczny ani że dowolne składniki diety o wysokiej zawartości błonnika spełniają definicję prebiotyku. W obu przypadkach potrzebne są dane potwierdzające korzystny wpływ [4].

Prebiotyk jest substratem selektywnie wykorzystywanym przez mikroorganizmy gospodarza, który przynosi korzyść zdrowotną. Najlepiej poznane są inulina, fruktooligosacharydy i galaktooligosacharydy. W przewodzie pokarmowym nie są trawione jak cukry proste. Korzystne bakterie mogą je fermentować, wytwarzając między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe [1].

Prebiotyki stymulują wzrost bakterii lub aktywność wybranych korzystnych bakterii jelitowych, lecz sformułowanie, że są pożywką dla dobrych bakterii jest tylko użytecznym uproszczeniem. Mogą w ten sposób wspierać równowagę mikroflory jelitowej i mieć korzystny wpływ na zdrowie jelit. O uznaniu substancji za prebiotyk decyduje selektywne wykorzystanie przez mikroorganizmy i wykazany efekt zdrowotny, nie sama obecność błonnika. Zwiększanie podaży może początkowo powodować wzdęcia, gazy lub ból brzucha, zwłaszcza u osób z zespołem jelita drażliwego [4].

Synbiotyk zawiera żywe mikroorganizmy oraz wykorzystywany przez mikroorganizmy substrat. W wariancie komplementarnym oba składniki mogą działać niezależnie, a w synergistycznym substrat ma być wykorzystywany przez współpodany mikroorganizm. Dowolne połączenie probiotyku z inuliną nie gwarantuje więc korzystnego działania [3].

Żywe kultury bakterii można znaleźć w niektórych fermentowanych produktach spożywczych. Jogurt powstaje z udziałem bakterii kwasu mlekowego, takich jak Streptococcus thermophilus i Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, a kefir to fermentowany napój mleczny wytwarzany przez złożoną społeczność mikroorganizmów. Na etykiecie warto zwrócić uwagę na informację o żywych kulturach [7].

Kimchi i niepasteryzowana kapusta kiszona mogą zawierać żywe mikroorganizmy, lecz nie powinno się automatycznie nazywać ich probiotykami. Fermentacja, pasteryzacja, czas przechowywania i warunki chłodnicze wpływają na obecność oraz liczbę żywych komórek. Naturalne probiotyki w ścisłym znaczeniu to produkty zawierające odpowiednio scharakteryzowane mikroorganizmy z wykazaną korzyścią, a nie wszystkie kiszonki. Nie istnieje też uniwersalny próg 10 milionów bakterii w gramie, który sam potwierdzałby działanie [7].

Źródłami składników o potencjale prebiotycznym są między innymi czosnek, cebula, cykoria, szparagi, karczochy, banany i produkty pełnoziarniste. Ich skład jest zróżnicowany, dlatego zwykłej porcji warzyw nie da się przeliczyć wprost na dawkę prebiotyku ocenianą w badaniu. Urozmaicona dieta roślinna dostarcza jednak fermentujących węglowodanów, które mogą mieć korzystny wpływ na skład mikroflory jelitowej, funkcje w przewodzie pokarmowym i zdrowie jelit [1].

Naturalne probiotyki i prebiotyki warto wprowadzać stopniowo. Przy nasilonych wzdęciach, bólu brzucha lub zespole jelita drażliwego duże ilości fermentujących oligosacharydów mogą być źle tolerowane.

Stosowanie probiotyków powinno wynikać z konkretnego celu. Metaanaliza badań dotyczących biegunki związanej z antybiotykami u dorosłych wykazała działanie zapobiegawcze części ocenianych probiotyków, ale wyniki różniły się zależnie od dawki i mikroorganizmu [6]. Nie uzasadnia to zalecenia jednego produktu każdej osobie przyjmującej antybiotyki ani założenia, że każdy preparat przywróci równowagę mikroflory.

Jeśli probiotyk ma być stosowany w czasie antybiotykoterapii, trzeba sprawdzić instrukcję preparatu i dane dla konkretnego szczepu. Odstęp od antybiotyku może mieć znaczenie dla preparatów bakteryjnych, lecz nie obowiązuje jedna zasada dla wszystkich produktów. Także kontynuacja przez 2 tygodnie albo 3 miesiące po terapii nie jest uniwersalnym standardem. Suplementacja probiotykami powinna trwać tak długo, jak przewidywał przebadany schemat lub jak zalecił lekarz. Tak rozumiane stosowanie probiotyków ogranicza ryzyko przypadkowego doboru.

W przypadku zespołu jelita drażliwego dowody są niejednorodne. American Gastroenterological Association zaleca stosowanie probiotyków u objawowych osób z IBS jedynie w ramach badania klinicznego [5]. Probiotyk nie zastępuje leczenia, gdy rozpoznano wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Choroba Leśniowskiego-Crohna również wymaga prowadzenia przez lekarza.

W terapii zakażenia Helicobacter pylori określone probiotyki mogą zmniejszać część działań niepożądanych leczenia eradykacyjnego, ale nie zastępują antybiotyków i leku hamującego wydzielanie kwasu. Ich rola zależy od szczepu i schematu. [8].

Wpływ probiotyków na układ odpornościowy jest przedmiotem badań, lecz ogólne zapewnienia o wzmacnianiu odporności całego organizmu są zbyt szerokie. To, że określony szczep może oddziaływać na układ odpornościowy i zdrowie jelit, nie oznacza skuteczności każdego produktu. Podobnie nie ma podstaw, aby bez wskazania polecać probiotyk w bakteryjnym zapaleniu pochwy, cukrzycy czy po cesarskim cięciu. Cesarskie cięcie wiąże się z odmiennym wczesnym kształtowaniem mikrobioty niemowlęcia, ale samo w sobie nie wyznacza konkretnego preparatu ani czasu suplementacji [9].

U zdrowych osób działania niepożądane probiotyków są zwykle łagodne i dotyczą przede wszystkim przewodu pokarmowego oraz objawów ze strony układu pokarmowego. Prebiotyki mogą nasilać gazy, przelewanie, wzdęcie, ból brzucha lub zmianę rytmu wypróżnień. Dawki najlepiej zwiększać stopniowo, zwracając uwagę na indywidualną tolerancję i zdrowie jelit [7].

Większej ostrożności wymagają wcześniaki, osoby ciężko chore, z istotnie osłabionym układem odpornościowym, cewnikiem centralnym lub poważnie uszkodzoną barierą jelitową. Układ odpornościowy i stan bariery są ważnymi elementami oceny ryzyka. Opisywano rzadkie przypadki zakażeń wywołanych drobnoustrojem obecnym w preparacie. W tych grupach warto stosować probiotyki wyłącznie po ocenie medycznej [7].

Suplementacja probiotykami nie powinna opóźniać diagnostyki. Nawracająca biegunka, krew w stolcu, gorączka, niezamierzona utrata masy ciała, odwodnienie, silny lub utrzymujący się ból brzucha wymagają konsultacji. Jeśli przyjmujesz leki, omawiaj cały zestaw preparatów, a nie tylko probiotyk. Odpowiedzialna suplementacja probiotykami uwzględnia choroby, leczenie i stan układu odpornościowego. Znaczenie bezpieczeństwa dobrze pokazują również inne połączenia, na przykład zagadnienie paracetamol a alkohol – czy można mieszać.