Poziom testosteronu a wiek – tabela, normy i interpretacja

Uwarunkowania poziomu testosteronu obejmują również stan metaboliczny, choroby współistniejące, przyjmowane leki i porę dnia, dlatego pojedynczego wyniku nie należy interpretować w oderwaniu od tych czynników [1]. Nie ma także jednego uniwersalnego przedziału wieku, który pozwalałby uznać okres 20–35 lat za obowiązujący każdego mężczyznę czas najwyższego poziomu hormonu.

Dlatego tabela zależności poziomu testosteronu od wieku jest punktem orientacyjnym, a nie gotowym rozpoznaniem. Normy testosteronu w zależności od wieku różnią się między laboratoriami i metodami, dlatego uzyskany wynik trzeba odnosić do konkretnego zakresu referencyjnego. Niski poziom testosteronu rozpoznaje się klinicznie dopiero wtedy, gdy odpowiednio wykonane badania potwierdzają obniżone stężenie, a pacjent ma zgodne objawy lub cechy niedoboru [1].

• Testosteron całkowity obejmuje hormon wolny oraz związany z białkami, głównie SHBG i albuminą; testosteron wolny stanowi niewielką, niezwiązaną frakcję. Poziom testosteronu wolnego może mieć dodatkowe znaczenie przy nieprawidłowym SHBG.
• U młodych mężczyzn poziom testosteronu jest przeciętnie wyższy niż w późniejszym wieku. Spadek poziomu testosteronu nie przebiega jednak identycznie u każdego i nie powinien być oceniany wyłącznie na podstawie metryki [1].
• Dla zdrowych, nieotyłych mężczyzn w wieku 19–39 lat zharmonizowany zakres referencyjny testosteronu całkowitego wynosił 264–916 ng/dL, czyli 2,64–9,16 ng/mL [4].
• Poszczególne laboratoria mogą podawać inne wartości referencyjne. Przykładowo ARUP stosuje dla mężczyzn 18–39 lat zakres 300–1080 ng/dL, dla 40–59 lat 300–890 ng/dL, a dla wieku 60+ 300–720 ng/dL [5].
• Badanie poziomu testosteronu u mężczyzn najlepiej wykonywać rano, na czczo; europejskie wytyczne wskazują przedział 7:00–10:00. Nieprawidłowy wynik wymaga potwierdzenia w kolejnym pomiarze [1].
• Objawy niedoboru testosteronu mogą obejmować m.in. spadek libido, zaburzenia erekcji, brak energii, pogorszenie nastroju i zmniejszenie sprawności fizycznej, ale nie są swoiste wyłącznie dla zaburzeń androgenowych [1].
• Terapia nie powinna być rozpoczynana wyłącznie na podstawie wieku ani jednego wyniku. Wymaga potwierdzenia niedoboru i oceny przyczyn, przeciwwskazań oraz planów dotyczących płodności [3].

Jeżeli interesuje Cię przede wszystkim styl życia, zobacz osobny materiał o tym, jak zwiększyć testosteron. Szerszy kontekst dotyczący hormonów, seksualności i profilaktyki znajdziesz w sekcji testosteron i zdrowie mężczyzn.

• testosteron i zdrowie mężczyzn

Poniższe zestawienia pokazują, dlaczego norma testosteronu nie powinna być sprowadzana do jednej liczby. Różne laboratoria wykorzystują odmienne metody i populacje referencyjne, dlatego zakres norm i zakresy referencyjne mogą się różnić. Poziom testosteronu należy więc porównywać przede wszystkim z zakresem norm wydrukowanym przez laboratorium, które wykonało oznaczenie [1]. W każdej grupie wiekowej typowy zakres zależy także od użytego testu. Warto wiedzieć, że zakres norm wyznacza laboratorium dla własnej metody.

Dla testosteronu wolnego zależność od wieku jest wyraźniejsza, ale wartości jeszcze silniej zależą od metody. Z tego powodu poziom testosteronu wolnego nie powinien być porównywany z przypadkową tabelą z internetu. Mayo Clinic Laboratories dla oznaczenia wolnego testosteronu metodą dializy równowagowej z LC-MS/MS podaje następujące zakresy [6]:

Wiek mężczyznyTestosteron wolny20–<25 lat5,25–20,7 ng/dL25–<30 lat5,05–19,8 ng/dL30–<35 lat4,85–19,0 ng/dL35–<40 lat4,65–18,1 ng/dL40–<45 lat4,46–17,1 ng/dL45–<50 lat4,26–16,4 ng/dL50–<55 lat4,06–15,6 ng/dL55–<60 lat3,87–14,7 ng/dL60–<65 lat3,67–13,9 ng/dL65–<70 lat3,47–13,0 ng/dL70–<75 lat3,28–12,2 ng/dL

Dla 40-latka, czyli osoby po 40. roku życia należącej do przedziału 40–<45 lat, zakres Mayo wynosi 4,46–17,1 ng/dL. Poziom testosteronu wolnego w tej grupie należy interpretować według metody użytej przez laboratorium. Wartość 4,26–16,4 ng/dL dotyczy kolejnego przedziału, 45–<50 lat. W grupie 50–59 lat zakres również nie jest jeden: 4,06–15,6 ng/dL dla 50–<55 lat i 3,87–14,7 ng/dL dla 55–<60 lat [6]. W całej dekadzie 40–49 lat widać podobne stopniowe przesuwanie zakresu testosteronu wolnego. Analogicznie w grupie 50–59 lat poziom testosteronu wolnego zależy od dokładniejszego przedziału wieku. Tak szczegółowe normy testosteronu w zależności od wieku ng/mL lub ng/dL mają sens tylko w odniesieniu do konkretnej metody laboratoryjnej.

EAU zaznacza, że testosteron wolny i stężenie testosteronu wolnego warto oceniać szczególnie wtedy, gdy stężenie SHBG może być nieprawidłowe. Poziom testosteronu wolnego może wówczas lepiej uzupełniać ocenę testosteronu całkowitego. Wytyczne podają orientacyjny próg obniżonego wolnego testosteronu 220 pmol/L, czyli około 6,4 ng/dL, ale podkreślają ograniczenia dostępnych danych [1].

U dzieci i nastolatków sam wiek jest mniej precyzyjny niż etap dojrzewania, ponieważ poziom tego hormonu może szybko zmieniać się w pokwitaniu. U młodych chłopców przed pokwitaniem poziom testosteronu jest niski, a w okresie dojrzewania może szybko rosnąć. Testosteron u chłopców może gwałtownie wzrastać w okresie dojrzewania płciowego, dlatego zakresy są szerokie. Mayo podaje dla testosteronu całkowitego m.in. <7–130 ng/dL w wieku 10–11 lat, <7–800 ng/dL w wieku 12–13 lat, <7–1200 ng/dL w wieku 14 lat, 100–1200 ng/dL w wieku 15–16 lat oraz 300–1200 ng/dL w wieku 17–18 lat. Według stadiów Tannera zakres przesuwa się od <7–20 ng/dL w stadium I do 300–950 ng/dL w stadium V [6]. Niepokojąco wczesny rozwój cech płciowych albo wyraźnie opóźnione dojrzewanie wymaga oceny pediatrycznej lub endokrynologicznej, a nie samodzielnej interpretacji pojedynczego wyniku.

Testosteron u kobiet również ma znaczenie fizjologiczne, choć jego stężenie jest wielokrotnie niższe niż stężenie testosteronu u mężczyzn. Poziom testosteronu u kobiet ocenia się według kobiecych zakresów referencyjnych; testosteron u kobiet nie powinien być interpretowany według norm męskich. ARUP podaje dla kobiet 18–59 lat zakres 9–55 ng/dL (0,09–0,55 ng/mL), a od 60. roku życia 5–32 ng/dL (0,05–0,32 ng/mL); zakres pomenopauzalny także wynosi 5–32 ng/dL [5]. W organizmie kobiet testosteron uczestniczy m.in. w gospodarce kostno-mięśniowej i funkcjach seksualnych, ale objawy przypisywane niedoborowi są nieswoiste. U kobiet poziom testosteronu również zmienia się z wiekiem, a w okresie menopauzy zmienia się cała gospodarka hormonalna, nie tylko jeden parametr androgenowy. Testosteron u kobiet może być oznaczany przy objawach hiperandrogenizmu, ale sam wynik nie rozpoznaje PCOS. Niewydolność jajników może wiązać się z niższymi wartościami, natomiast nadmiar androgenów częściej jest analizowany w kontekście zespołu policystycznych jajników, wrodzonego przerostu nadnerczy lub rzadziej guzów jajnika i nadnerczy [6]. Nadnercza, w tym korę nadnerczy, uwzględnia się więc w diagnostyce wybranych zaburzeń androgenowych.

Prawidłowe funkcjonowanie jajników zależy od współdziałania wielu hormonów, dlatego poziom testosteronu jest tylko jednym z elementów oceny zaburzeń hormonalnych. Przy ocenie równowagi hormonalnej bierze się pod uwagę obraz kliniczny oraz inne wyniki, zależnie od wskazań.

Spadek poziomu testosteronu wraz z wiekiem jest zjawiskiem populacyjnym, lecz nie każdy niski wynik u starszego mężczyzny oznacza naturalny skutek starzenia. Niskiego poziomu testosteronu nie należy więc tłumaczyć wyłącznie wiekiem. EAU wskazuje, że otyłość i choroby współistniejące w dużej mierze odpowiadają za funkcjonalne obniżenie osi podwzgórze–przysadka–jądra, a sam wiek ma relatywnie mniejszy wpływ niż często się zakłada [1].

Przyczyny niskiego poziomu testosteronu dzieli się na pierwotne, gdy problem dotyczy jąder, oraz wtórne, gdy zaburzenie obejmuje podwzgórze lub przysadkę mózgową. Obniżeniu testosteronu może też towarzyszyć hipogonadyzm funkcjonalny związany z otyłością lub chorobami przewlekłymi. Do pierwotnych przyczyn należą m.in. zespół Klinefeltera, czyli zaburzenie genetyczne, uszkodzenie jąder, przebyte leczenie onkologiczne czy niektóre zapalenia. Wtórne mogą być związane m.in. z chorobami przysadki, hiperprolaktynemią, ciężką otyłością, przewlekłymi chorobami i niektórymi lekami [1].

Do możliwych przyczyn obniżenia poziomu testosteronu należą więc zarówno zaburzenia organiczne, jak i czynniki funkcjonalne. Ocena przyczyny ma znaczenie, ponieważ taki sam niski wynik może mieć odmienne uwarunkowania kliniczne [1].

Na gospodarkę hormonalną mogą wpływać także czynniki związane ze stanem zdrowia i stylem życia. Otyłość, choroby przewlekłe oraz niektóre leki mogą obniżać poziom testosteronu u mężczyzn [1]. Zbyt mała aktywność fizyczna, niedobór snu, przewlekły stres czy nieprawidłowa dieta mogą współistnieć z problemami metabolicznymi, lecz same nie pozwalają rozpoznać niedoboru testosteronu. Regularna aktywność fizyczna, w tym trening siłowy dostosowany do stanu zdrowia, oraz redukcja nadmiernej tkanki tłuszczowej wspierają zdrowie metaboliczne. Naturalne sposoby nie zastępują jednak diagnostyki, gdy występują typowe objawy.

Objawy niedoboru są nieswoiste. U dorosłych mężczyzn szczególnie istotne są objawy seksualne: spadek libido, mniej spontanicznych i porannych erekcji oraz zaburzenia erekcji. Niski testosteron może też współistnieć z brakiem energii, przewlekłym zmęczeniem, obniżonym nastrojem, brakiem motywacji, problemami z koncentracją i pamięcią, uderzeniami gorąca oraz pogorszeniem siły i sprawności fizycznej [1]. Żaden z tych objawów pojedynczo nie potwierdza jednak niskiego poziomu testosteronu. Obniżony poziom testosteronu może wiązać się ze spadkiem libido, obniżonym libido i gorszym samopoczuciem, a niski poziom testosteronu może również współistnieć z problemami z erekcją [1].

Długotrwały niedobór testosteronu może wiązać się ze spadkiem masy mięśniowej i siły, a także z trudnością w utrzymaniu masy mięśniowej, zwiększeniem udziału tkanki tłuszczowej, obniżeniem gęstości kości oraz problemami rozrodczymi; zaburzenia płodności wymagają osobnej oceny przyczyn [1]. Spadek testosteronu może więc sprzyjać utracie masy mięśniowej, zwłaszcza gdy niedobór jest utrwalony [1]. W ciężkim hipogonadyzmie mogą pojawić się zmniejszenie jąder, skąpsze owłosienie typu męskiego lub ginekomastia [1]. Zmęczenie, pogorszenie nastroju i problemy z koncentracją mają jednak wiele innych przyczyn, w tym zaburzenia snu, stany depresyjne czy choroby tarczycy. Dlatego objawy niedoboru trzeba zestawić z wynikami badań i całym obrazem klinicznym.

U kobiet obraz kliniczny jest inny. Testosteron u kobiet występuje fizjologicznie, ale jego zakresy referencyjne i znaczenie kliniczne są odmienne niż u mężczyzn. Niski testosteron nie ma jednego swoistego zespołu objawów, a interpretacja powinna uwzględniać pozostałe hormony płciowe, fazę życia i stan kliniczny. Z tego powodu nie należy przenosić kryteriów rozpoznawania męskiego hipogonadyzmu na kobiety.

Badanie testosteronu jest prostym oznaczeniem laboratoryjnym z próbki krwi, zwykle pobieranej z żyły łokciowej. Samo pobranie krwi z żyły łokciowej trwa krótko, ale miarodajność zależy głównie od warunków przedanalitycznych. Najważniejsze jest jednak przygotowanie do badania, ponieważ testosteronu we krwi nie powinno się oznaczać w przypadkowych warunkach. Przy interpretacji testosteronu należy uwzględnić porę pobrania i to, czy pacjent był w ostrej chorobie. U mężczyzn EAU zaleca badanie poziomu testosteronu całkowitego w godzinach porannych, między 7:00 a 10:00, na czczo i po odpowiednim śnie. Wyniku nie powinno się interpretować w trakcie ostrej choroby, ponieważ stężenie może być przejściowo obniżone [1].

Jeżeli pierwsze badanie poziomu testosteronu daje niski wynik, należy wykonać badanie ponownie w innym dniu. Najlepiej wykonać badanie w porównywalnych warunkach porannych. Powtórne badanie testosteronu jest bezwzględnie wymagane przed rozpoznaniem utrwalonego niedoboru według omawianych wytycznych. AUA i Endocrine Society również zalecają co najmniej dwa poranne pomiary przed rozpoznaniem niedoboru [2]. Diagnostyka laboratoryjna może następnie obejmować LH i FSH w celu odróżnienia niedoboru pierwotnego od wtórnego, a w wybranych sytuacjach także prolaktynę, SHBG i testosteron wolny [1]. Odpowiednich badań nie dobiera się wyłącznie na podstawie samego wieku; wyniki badań interpretuje się łącznie z objawami.

Badanie testosteronu wolnego bywa szczególnie przydatne, gdy wynik testosteronu całkowitego jest graniczny albo istnieją czynniki zmieniające SHBG, np. otyłość, choroby tarczycy, choroby wątroby czy stosowanie niektórych leków [1]. Stężenie testosteronu wolnego pomaga wtedy ocenić biologicznie dostępną część androgenową dokładniej niż sam testosteron całkowity. Nie wszystkie bezpośrednie testy wolnego testosteronu są równie wiarygodne; EAU za metodę referencyjną uznaje dializę równowagową, a alternatywą może być obliczenie frakcji wolnej na podstawie testosteronu całkowitego, SHBG i albuminy [1]. Wynik całkowitego testosteronu powinien być zatem rozpatrywany wraz z warunkami pobrania, objawami oraz – gdy istnieją wskazania – wartościami SHBG i testosteronu wolnego.

Wysoki testosteron również wymaga odniesienia do zakresu laboratorium i kontekstu. Poziom testosteronu powyżej górnej granicy może mieć różne przyczyny. Nadmiaru testosteronu nie można rozpoznać tylko na podstawie objawów, podobnie jak niedoboru testosteronu. U mężczyzn wysoki testosteron może wynikać m.in. z przyjmowania androgenów lub steroidów anaboliczno-androgennych, rzadziej z guzów jąder lub nadnerczy. Utrzymywanie się wysokiego poziomu testosteronu bez przyjmowania androgenów jest wskazaniem do dalszej oceny. U osoby stosującej terapię hormonalną wynik powyżej zakresu docelowego wymaga oceny dawkowania, możliwych skutków ubocznych i bezpieczeństwa przez lekarza, a nie samodzielnej korekty preparatu [1]. Zbyt wysoki poziom może zwiększać ryzyko erytrocytozy podczas terapii, dlatego konieczne jest monitorowanie hematokrytu [1].

Wahania nastroju nie są swoistym objawem naturalnie wysokiego poziomu testosteronu. Zmiany nastroju, w tym drażliwość i zachowania agresywne, są natomiast opisywane w związku z nadużywaniem steroidów anaboliczno-androgennych, które naśladują działanie testosteronu [8]. Z tego powodu sam wysoki wynik testosteronu nie pozwala przypisać wahań nastroju nadmiarowi hormonu bez uwzględnienia stosowanych preparatów i innych możliwych przyczyn.

U kobiet objawy nadmiaru testosteronu mogą obejmować trądzik, nadmierne owłosienie ciała, wypadanie włosów lub łysienie typu męskiego i nieregularne miesiączki. Objawy wysokiego poziomu androgenów powinny być interpretowane łącznie z badaniem klinicznym i wynikami laboratoryjnymi. Testosteron u kobiet powinien być oznaczany wiarygodną metodą, a poziom testosteronu u kobiet interpretowany z odpowiednim zakresem, szczególnie gdy podejrzewa się hiperandrogenizm [7]. Wysokiego poziomu testosteronu nie należy jednak utożsamiać automatycznie z jedną chorobą. Szybkie narastanie objawów nadmiaru androgenów, niski głos, powiększenie łechtaczki lub inne cechy wirylizacji są wskazaniem do pogłębionej diagnostyki w kierunku przyczyn jajnikowych i nadnerczowych [7]. Takie objawy nadmiaru wymagają oceny przyczyn wysokiego poziomu testosteronu. Najczęstszą przyczyną hiperandrogenizmu u kobiet w wieku rozrodczym jest PCOS, ale należy brać pod uwagę także wrodzony przerost nadnerczy i rzadsze guzy jajnika lub nadnerczy wydzielające androgeny [7]. Zespół policystycznych jajników może współistnieć z hirsutyzmem, trądzikiem i zaburzeniami miesiączkowania, ale samo podwyższone stężenie testosteronu nie wystarcza do jego rozpoznania [7]. Nadmiaru testosteronu u kobiet nie leczy się na podstawie samego wyniku; najpierw trzeba ustalić jego przyczynę.

Postępowanie przy niskim poziomie zależy od przyczyny niedoboru testosteronu. Jeśli niski testosteron ma charakter funkcjonalny i współistnieje z otyłością, zaburzeniami metabolicznymi, lekami lub inną chorobą, pierwszym krokiem bywa leczenie przyczyny i modyfikacja stylu życia [1]. Elementy stylu życia warto traktować jako część postępowania przyczynowego, a nie substytut diagnostyki. Nie należy próbować podnieść poziomu testosteronu na własną rękę. Sam fakt, że wynik jest niższy niż kilka lat wcześniej, nie stanowi wskazania do leczenia. Samodzielne stosowanie testosteronu może powodować skutki uboczne i utrudniać diagnostykę. Skutki uboczne zależą od preparatu, dawki i stanu zdrowia, dlatego leczenia nie powinno się rozpoczynać bez wskazań i kontroli lekarskiej [1].

Leczenie niedoboru testosteronu za pomocą terapii zastępczej jest rozważane u mężczyzn z objawami i powtarzalnie obniżonym stężeniem testosteronu, po ocenie korzyści, przeciwwskazań i ryzyka [3]. Nie jest przeznaczona do rutynowego zwiększenia libido, budowania masy mięśniowej ani maksymalizacji masy mięśniowej czy poprawy funkcji poznawczych u osoby z prawidłowym poziomem hormonu. Zwiększenie libido nie jest samodzielnym wskazaniem do terapii. Endocrine Society nie zaleca też rutynowego przepisywania testosteronu wszystkim mężczyznom po 65. roku życia tylko z powodu wieku [3].

Szczególnie ważne są plany prokreacyjne. Testosteron podawany z zewnątrz może hamować produkcję plemników; spadek produkcji plemników wynika z zahamowania gonadotropin i spermatogenezy, dlatego terapia jest przeciwwskazana u mężczyzn aktualnie planujących potomstwo [1]. Ryzyko zaburzeń płodności trzeba omówić przed rozpoczęciem terapii hormonalnej. Przed i w trakcie leczenia lekarz może oceniać m.in. hematokryt, stężenie testosteronu, objawy oraz stan gruczołu krokowego. Poziom testosteronu podczas terapii powinien pozostawać w zakresie wyznaczonym dla leczenia i być kontrolowany zgodnie z zastosowanym preparatem [1]. Testosteron pobudza produkcję czerwonych krwinek, dlatego nadmierny wzrost hematokrytu jest jednym z parametrów bezpieczeństwa monitorowanych podczas terapii [1]. Przerost prostaty sam w sobie nie jest synonimem raka, ale nasilone objawy ze strony dolnych dróg moczowych i nieprawidłowości w ocenie gruczołu krokowego wymagają indywidualnej kwalifikacji [1].

Konsultacja jest uzasadniona, gdy niski testosteron współistnieje z utrzymującym się spadkiem libido, zaburzeniami erekcji, niepłodnością, spadkiem masy i siły mięśniowej, zmęczeniem lub zmianami nastroju. Niskiego poziomu testosteronu nie warto ignorować, jeśli objawy pogarszają jakość życia i codzienne funkcjonowanie. Jakości życia nie ocenia się jednak na podstawie samego wyniku laboratoryjnego; znaczenie ma pełny obraz kliniczny. Warto skonsultować także powtarzalnie wysoki testosteron, zwłaszcza gdy nie stosuje się androgenów. Zbyt wysoki wynik bez oczywistej przyczyny wymaga weryfikacji. W obu sytuacjach celem konsultacji jest ustalenie przyczyny zaburzenia poziomu testosteronu i dobranie odpowiednich badań. Inne przyczyny objawów trzeba rozważyć równolegle.

Pilniejszej oceny wymagają objawy sugerujące chorobę przysadki, takie jak znaczny niedobór testosteronu połączony z bólami głowy lub zaburzeniami widzenia [1]. U kobiet szybkie narastanie hirsutyzmu, niski głos, powiększenie łechtaczki lub inne cechy wirylizacji również wymagają diagnostyki [7]. U dzieci nieprawidłowy rozwój cech płciowych — zbyt wczesny albo wyraźnie opóźniony — powinien być oceniony przez pediatrę lub endokrynologa dziecięcego.