Mowa bezdźwięczna – przyczyny, skutki i terapia

• Mowa bezdźwięczna najczęściej wiąże się z zastępowaniem głosek dźwięcznych głoskami bezdźwięcznymi, np. b–p, d–t, g–k, w–f, dz–c czy dż–cz [1].
• Przyczyny mowy bezdźwięcznej mogą dotyczyć słuchu, percepcji fonemowej albo koordynacji fonacji z artykulacją [1].
• Diagnoza obejmuje analizę wymowy i ocenę struktur ustno-twarzowych [3]. Przy podejrzeniu niedosłuchu potrzebna jest ocena słuchu [4].
• Terapia mowy bezdźwięcznej jest dobierana indywidualnie. Skuteczna terapia może wykorzystywać kontrasty fonologiczne i ćwiczenie mowy [3]. Rutynowe niemowne ćwiczenia „wzmacniające” nie mają mocnego potwierdzenia w badaniach [5].
• Zadania domowe mogą wspierać terapię logopedyczną, jeśli są zgodne z instrukcją terapeuty [6].

Mowa bezdźwięczna jest jednym z zagadnień rozwoju komunikacji opisanych w dziale Zdrowie dziecka. Jeżeli trudność dotyczy przede wszystkim głosek syczących, szumiących lub ciszących, odrębnym problemem może być sygmatyzm.

Szersze informacje o zaburzeniach artykulacyjnych omawia materiał o wadach wymowy. Jeżeli natomiast trudność dotyczy przede wszystkim realizacji głoski „l”, odrębnym problemem jest lambdacyzm.

• Zdrowie dziecka

Mowa bezdźwięczna dotyczy opozycji dźwięczna–bezdźwięczna. Typowa substytucja spółgłosek dźwięcznych to np. b→p, d→t, g→k, w→f, z→s, ź→ś, ż→sz, dz→c, dź→ć lub dż→cz. Głoski b, d, g należą do głosek dźwięcznych; b–p i d–t są przykładami par opozycyjnych. Takie zmiany mogą obniżać zrozumiałość [1].

W opisie fonetycznym zaburzenie może obejmować między innymi spółgłoski zwarte b–p, d–t i g–k oraz głoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe. Głoski dźwięczne są wówczas zastępowane ich odpowiednimi głoskami bezdźwięcznymi [1].

Mowa bezdźwięczna może być całkowita albo częściowa; mowa bezdźwięczna częściowa obejmuje wybrane opozycje. Opisywane są też realizacje w postaci półdźwięcznej [2]. Wyjątek stanowią samogłoski i zwykle głoski sonorne. Dźwięczna wymowa samogłosek może być punktem odniesienia przy uświadamianiu realizacji dźwięczności [1].

Mowa bezdźwięczna może polegać na niewymawianiu głosek dźwięcznych albo systematycznej zamianie ich na odpowiedniki bezdźwięczne. Przykładowe pary to b–p, d–t, g–k, w–f, dz–c i dż–cz; problem może obejmować również głoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe. Nie istnieje jednak uniwersalny schemat, w którym zawsze ćwiczy się pierwsze trzy pary, następne pięć, a potem kolejne trzy — kolejność wywoływania głosek zależy od profilu pacjenta [1].

Jeśli mowa bezdźwięczna obejmuje wiele głosek dźwięcznych, wypowiedź może być znacznie mniej zrozumiała. Zaburzenia dźwięków mowy wiążą się także ze zwiększonym ryzykiem trudności w świadomości fonologicznej, pisowni i nauce czytania, szczególnie przy współistniejących deficytach językowych [3]. Nie oznacza to, że takie skutki wystąpią u każdego dziecka.

Plan terapii zwykle obejmuje uzyskanie prawidłowej realizacji, generalizację do sylab, wyrazów i zdań oraz utrwalenie w mowie spontanicznej [3]. W polskich opisach terapii mowy bezdźwięcznej wyróżnia się etap przygotowawczy, etap wywoływania głosek i automatyzację [1]. Założenia terapii mowy bezdźwięcznej dobiera się do mechanizmu trudności. Podczas terapii logopedycznej stosuje się m.in. ćwiczenia słuchowe, kontrolę dźwięczności, wymawianie spółgłosek dźwięcznych oraz utrwalanie głosek dźwięcznych [1].

Terapia mowy bezdźwięcznej powinna być prowadzona przez logopedę, który dobiera cele i sposób pracy do rozpoznanego rodzaju trudności [3]. Ćwiczenia artykulacyjne mogą służyć wywoływaniu prawidłowej dźwięczności i jej późniejszemu utrwalaniu w coraz bardziej złożonych wypowiedziach [1].

Metody fonetyczne i ćwiczenie par opozycyjnych służą budowaniu kontrastu między dźwiękami; w terapii logopedycznej zaburzeń fonologicznych stosuje się m.in. pary minimalne [3]. Nie ma jednej kolejności: u jednego dziecka łatwiej rozpocząć od w–f, u innego od b–p lub d–t. Głoski zwarto-szczelinowe, np. dz–c i dż–cz, wprowadza się zależnie od możliwości dziecka [1].

Ćwiczenia wstępne mogą obejmować różnicowanie par opozycyjnych, kontrolę wibracji krtani i ćwiczenia słuchowe. W indywidualnym planie logopeda może uwzględnić ćwiczenia oddechowe lub fonacyjne, jeśli wynikają z diagnozy [1]. W terapii mowy bezdźwięcznej rodzic może powtarzać krótkie zadania zalecone na terapii logopedycznej; przegląd badań wskazuje, że zaangażowanie rodziców i praktyka domowa są częstym elementem terapii zaburzeń dźwięków mowy [6].

Rodzice mogą wspierać dziecko w ćwiczeniach w domu, jednak sposób i zakres takiej pracy powinny odpowiadać zaleceniom logopedy oraz aktualnym celom terapii [6].

Nadymanie policzków, dmuchanie baniek mydlanych, masaż warg czy przesuwanie języka nie powinny być automatycznie traktowane jako ćwiczenia wzmacniające niezbędne do poprawy artykulacji. Przegląd Cochrane nie wykazał mocnych dowodów, że niespecyficzne, niemowne ćwiczenia oralno-motoryczne są skutecznym leczeniem rozwojowych zaburzeń dźwięków mowy [5].