Jakie są przyczyny otyłości? Czynniki, diagnostyka i leczenie

Najczęstsze przyczyny obejmują wysokoenergetyczną dietę, małą ilość aktywności fizycznej, siedzący tryb życia, niedobór snu, przewlekły stres i predyspozycję genetyczną. Znaczenie mogą mieć również zaburzenia hormonalne, niektóre leki oraz problemy emocjonalne. Ustalenie, co zwiększa masę ciała u konkretnej osoby, jest jednym z kluczowych elementów właściwej diagnostyki i planowania terapii.

• Otyłość ma zwykle kilka współistniejących przyczyn; podobny wynik na wadze może wynikać z odmiennego układu czynników u dwóch osób.
• Niewłaściwe nawyki żywieniowe i mało aktywności fizycznej zwiększają prawdopodobieństwo dodatniego bilansu energii, ale wpływają na nie także warunki życia, zdrowie i przyjmowane leki.
• Czynniki genetyczne kształtują m.in. łaknienie, sytość i sposób magazynowania tkanki tłuszczowej, lecz nie przesądzają samodzielnie o rozwoju choroby.
• Otyłość wtórna, związana z inną chorobą lub leczeniem, występuje rzadziej, ale wymaga rozpoznania przyczyny.
• Ocena nie powinna ograniczać się do wagi: uwzględnia się wskaźnik masy ciała BMI, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, pomiar obwodu talii, powikłania oraz wywiad.

Osobny poradnik wyjaśnia, jak zapobiec otyłości. Więcej uporządkowanych informacji o przyczynach, skutkach i możliwościach postępowania zawiera również przewodnik poświęcony zagadnieniu otyłości.

Bezpośrednim mechanizmem przyrostu tkanki tłuszczowej jest dodatni bilans energetyczny: organizm otrzymuje więcej energii, niż zużywa. Nie wyjaśnia to jednak, dlaczego do takiej sytuacji dochodzi. Masa ciała zmienia się pod wpływem ilości spożywanego jedzenia, poziomu aktywności fizycznej i składników wydatku energetycznego, które zależą od wielu uwarunkowań, na jakie pacjent nie zawsze ma pełny wpływ [1]. Tkanka tłuszczowa magazynuje energię, ale pełni też inne funkcje, między innymi wydziela substancje uczestniczące w regulacji metabolizmu.

Czynniki genetyczne mogą wpływać na rozwój otyłości poprzez regulację apetytu, sytości, metabolizmu i rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Najczęściej predyspozycja jest poligenowa, czyli wynika z wielu wariantów genów o niewielkim działaniu. Rzadziej jedna zmiana genetyczna albo zespół genetyczny odgrywa dominującą rolę. Wspólne występowanie choroby w rodzinie odzwierciedla zarówno geny, jak i podobne nawyki żywieniowe oraz czynniki środowiskowe [3].

Niedoczynność tarczycy może sprzyjać zwiększeniu masy, lecz nie jest najczęstszą przyczyną otyłości. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się także zespół policystycznych jajników i zespół Cushinga, którego przyczyną może być choroba Cushinga. Do możliwych rozpoznań należą również uszkodzenie podwzgórza, hipogonadyzm oraz rzadki niedobór hormonu wzrostu [3]. Zaburzenia hormonalne mogą zmniejszać wydatek energetyczny, modyfikować apetyt lub rozmieszczenie tłuszczu, ale rozpoznaje się je na podstawie objawów, badania lekarskiego i odpowiednio dobranych badań — nie na podstawie samego BMI.

Przyczyna otyłości może być również jatrogenna, czyli związana z leczeniem. Przyrostowi masy sprzyjają niektóre glikokortykosteroidy, leki przeciwpsychotyczne i przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe, przeciwhistaminowe, insulina oraz część innych leków stosowanych w cukrzycy i chorobach układu krążenia [3]. Nie należy odstawiać ich samodzielnie. Lekarz może ocenić bilans korzyści i ryzyka oraz sprawdzić, czy istnieje odpowiednia alternatywa.

Szybki przyrost dodatkowych kilogramów, obrzęki nóg, duszność albo wyraźna zmiana stanu ogólnego wymagają oceny, ponieważ wzrost wskazania wagi może wynikać z zatrzymania płynów, a nie wyłącznie z odkładania tkanki tłuszczowej. To przykład, dlaczego wszystkich dolegliwości nie wolno automatycznie tłumaczyć otyłością.

U dorosłych wskaźnik masy ciała BMI oblicza się, dzieląc masę w kilogramach przez kwadrat wzrostu w metrach. Według klasyfikacji WHO nadwaga odpowiada BMI 25,0–29,9 kg/m², a wartość co najmniej 30 kg/m² wskazuje na otyłość [1]. BMI jest praktycznym narzędziem przesiewowym, ale nie pokazuje proporcji masy mięśniowej i tłuszczowej ani rozmieszczenia tłuszczu. Z tego powodu u osób bardzo umięśnionych, części osób starszych, a także osób szczupłych z tłuszczem trzewnym wymaga ostrożnej interpretacji [4]. Sama masa ciała nie wystarcza do oceny indywidualnego ryzyka chorób.

Analiza składu ciała może uzupełnić ocenę procentowej zawartości tkanki tłuszczowej, lecz nie zastępuje wywiadu ani oceny powikłań. Ilość tkanki tłuszczowej i jej rozmieszczenie dostarczają innych informacji niż samo BMI, które nie mierzy tkanki tłuszczowej bezpośrednio. Ważny jest także pomiar obwodu talii. Według polskich zaleceń otyłość brzuszną u dorosłych Europejczyków rozpoznaje się od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn [2]. NICE zaleca dodatkowo stosowanie stosunku obwodu talii do wzrostu; wartość poniżej 0,5 oznacza, że talia jest mniejsza niż połowa wzrostu [4]. Otyłość brzuszna u kobiet ma częściowo odmienne uwarunkowania hormonalne i metaboliczne niż otyłość pośladkowo-udowa.

Diagnostyka obejmuje historię zmian masy, ocenę nawyków żywieniowych, poziom aktywności fizycznej, sen, stres, leki i choroby w rodzinie. Lekarz ocenia też ciśnienie, objawy powikłań i wskazania do badań, np. glikemii, lipidogramu, parametrów wątrobowych czy TSH. Ważną rolę ma zestawienie tempa, w jakim zmienia się masa ciała, z nowymi objawami i momentem rozpoczęcia leczenia. Zakres badań powinien wynikać z wywiadu — nie istnieje jeden uniwersalny pakiet dla każdego pacjenta [2].

Nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, chorób sercowo-naczyniowych, stłuszczenia wątroby, bezdechu sennego i choroby zwyrodnieniowej stawów. Mogą pojawiać się bóle stawów i ograniczenie sprawności. Jakość życia może pogarszać się wskutek dolegliwości, utrudnionej mobilności i stygmatyzacji. Nadmierna masa ciała i nadmiar tłuszczu w okolicach brzucha wiążą się z większym ryzykiem metabolicznym niż rozmieszczenie pośladkowo-udowe [2].

Otyłość zwiększa także prawdopodobieństwo niektórych nowotworów, w tym raka jelita grubego i odbytnicy [6]. Nie oznacza to, że każda osoba z otyłością zachoruje na cukrzycę typu 2, chorobę serca lub nowotwór jelita grubego. Nadwaga i otyłość nie określają samodzielnie rokowania — indywidualne ryzyko chorób zależy od wielu czynników. Choroby współistniejące należy leczyć od chwili rozpoznania, bez czekania, aż zmniejszy się masa ciała [4].