Jak można się ustrzec przed boreliozą? Praktyczny poradnik

• Zakładaj długie spodnie, odzież z długimi rękawami i zakryte buty; jasny materiał ułatwia zauważenie kleszcza.
• Stosuj preparaty odstraszające zgodnie z etykietą i ograniczaj kontakt z wysokimi trawami, zaroślami oraz ściółką.
• Po każdej wycieczce obejrzyj całe ciało, ubranie, włosy oraz skórę zwierzęcia, które było na zewnątrz.
• Najszybsze usunięcie kleszcza zmniejsza ryzyko zakażenia. Chwyć go cienką pęsetą najbliżej skóry i pociągnij równomiernie ku górze.
• Nie smaruj kleszcza tłuszczem, alkoholem ani inną substancją i nie przypalaj go. Po usunięciu zdezynfekuj miejsce ukłucia.
• Rozszerzająca się zmiana skórna, porażenie nerwu twarzowego, silne bóle głowy, sztywność karku, kołatanie serca lub obrzęk dużego stawu wymagają konsultacji lekarskiej.

Szersze informacje o zakażeniu i jego postaciach zawiera materiał Choroba z Lyme ‒ co warto wiedzieć o boreliozie? Inne powiązane objawy i choroby są zebrane w tematycznym indeksie Medicept.

• powiązane objawy i choroby
• Grypa typu B – objawy, przebieg, powikłania i leczenie
• Co na przeziębienie? Objawy, leczenie i domowe sposoby

Borelioza jest chorobą odzwierzęcą przenoszoną przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Pajęczaki zakażają się podczas żerowania na kręgowcach będących rezerwuarem krętków, a następnie mogą przekazać bakterie człowiekowi. W organizmie kleszcza drobnoustroje przeżywają między kolejnymi stadiami rozwoju. W cyklu rozwojowym kleszcz przechodzi stadia larwy i nimfy, a następnie osiąga postać dorosłą; zakażenie może wiązać się z żerowaniem różnych stadiów [3].

Samo znalezienie kleszcza nie oznacza, że doszło do zakażenia boreliozą. Znaczenie mają m.in. gatunek pajęczaka, obecność krętków w organizmie kleszcza oraz czas jego przytwierdzenia. Transmisja jest mało prawdopodobna w pierwszych godzinach żerowania, dlatego szybkie usunięcie zmniejsza ryzyko zakażenia [1]. Badanie wyjętego kleszcza nie pozwala rozpoznać ani wykluczyć choroby u człowieka i nie powinno decydować o rozpoczęciu leczenia [3].

Najskuteczniejsza profilaktyka polega na zapobieganiu ukąszeniom i wczesnym wykrywaniu kleszczy. Dotyczy to nie tylko lasu. Kleszcze mogą występować w wysokich trawach, gęstych zaroślach, parkach, ogrodach i na obrzeżach ścieżek [2]. Warto pamiętać o ochronie przed każdą wycieczką na tereny zielone, ale również podczas koszenia trawy lub zabawy z dzieckiem w ogrodzie.

Zakryj możliwie dużą powierzchnię skóry. Pomagają koszula lub bluza z długim rękawem, spodnie z długimi nogawkami, skarpety i pełne buty. Nogawki można włożyć do skarpet, zwłaszcza podczas przechodzenia przez roślinność. Jasne ubranie ułatwia dostrzeżenie pajęczaka, zanim dotrze najbliżej skóry. Takie środki ochronne zalecają europejskie i polskie instytucje zdrowia publicznego [3].

Na odsłoniętą skórę można zastosować zarejestrowany repelent zawierający m.in. DEET, ikarydynę albo IR3535. Dostępne są również środki przeznaczone do impregnacji odzieży, np. z permetryną. Preparat należy stosować dokładnie według etykiety, z uwzględnieniem wieku, przeciwwskazań i sposobu aplikacji. Nie wolno nakładać go na uszkodzoną skórę ani pozwalać dziecku samodzielnie rozprowadzać środka na dłoniach i twarzy [6].

Najważniejsze jest spokojne, mechaniczne usunięcie pasożyta. Nie czekaj na wizytę tylko po to, aby wyjąć łatwo dostępnego kleszcza, jeżeli potrafisz zrobić to prawidłowo.

1. Użyj cienkiej pęsety albo przeznaczonego do usuwania kleszczy narzędzia.
2. Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry, bez zaciskania pęsety na odwłoku.
3. Pociągnij zdecydowanie i równomiernie ku górze. Nie wykręcaj, nie szarp i nie zgniataj pajęczaka.
4. Umyj ręce, a miejsce ukąszenia zdezynfekuj.
5. Zapisz datę i miejsce ekspozycji. Możesz wykonać zdjęcie skóry, aby łatwiej ocenić późniejsze zmiany i udokumentować ewentualne pojawienie się rumienia wędrującego.

Nie stosuj masła, oleju, alkoholu, benzyny, lakieru do paznokci ani ognia. Takie metody nie pomagają i mogą drażnić kleszcza. Jeżeli fragment aparatu gębowego pozostanie w skórze, nie próbuj agresywnie nacinać miejsca samodzielnie; w razie stanu zapalnego lub trudności z usunięciem skonsultuj się z personelem medycznym [5].

Przez kolejne tygodnie obserwuj skórę i samopoczucie. Rumień wędrujący może pojawić się od 3 do 30 dni po ukąszeniu kleszcza, ale jego brak nie wyklucza choroby [4]. Krótkotrwałe, małe zaczerwienienie bezpośrednio w miejscu ukąszenia często jest miejscową reakcją na podrażnienie i zwykle zanika w ciągu 1–2 dni. Istotne jest stopniowe powiększanie się zmiany, a nie samo centralne przejaśnienie.

Rumień wędrujący to powiększająca się zmiana rumieniowa, zwykle przekraczająca 5 cm. Może być jednolicie czerwona albo mieć jaśniejszy środek; nie zawsze przypomina tarczę strzelniczą. Najczęstszym wczesnym objawem boreliozy jest rumień wędrujący. Mogą mu towarzyszyć gorączka, osłabienie, powiększone węzły chłonne, bóle głowy, bóle mięśni i bóle stawów [3].

Rozpoznanie typowego rumienia wędrującego jest kliniczne i nie wymaga badań serologicznych. Wystąpienia rumienia nie należy przeczekiwać ani uzależniać konsultacji od wyniku testu przeciwciał, ponieważ we wczesnym etapie odpowiedź immunologiczna może być jeszcze niewykrywalna [3].

Objawy boreliozy ze strony układu nerwowego mogą pojawić się po kilku tygodniach lub w ciągu kilku miesięcy. Należą do nich zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ból i zapalenie korzeni nerwowych oraz porażenie nerwów czaszkowych, najczęściej porażenie nerwu twarzowego. Możliwe są silne bóle głowy, sztywność karku, światłowstręt, drętwienie, mrowienie i zaburzenia czucia. Rzadziej dochodzi do zapalenia mózgu lub rdzenia kręgowego [3].

Przy podejrzeniu neuroboreliozy diagnostyka może obejmować analizę płynu mózgowo-rdzeniowego oraz porównanie przeciwciał w surowicy i płynie mózgowo-rdzeniowym. Sam dodatni wynik we krwi nie potwierdza zajęcia układu nerwowego.

Objawy boreliozy ze strony stawów mogą obejmować zapalenie stawów, które zwykle powoduje wyraźny obrzęk jednego albo kilku dużych stawów, szczególnie kolana. Ból może być mniejszy, niż sugerowałby rozmiar obrzęku. Nawracające zapalenie stawów wymaga różnicowania z urazem, chorobami autoimmunologicznymi i innymi przyczynami. Badanie materiału genetycznego w płynie stawowym może mieć znaczenie w wybranych przypadkach, ale nie zastępuje oceny klinicznej i badań serologicznych [3].

Objawy boreliozy ze strony serca są rzadkie i mogą obejmować zapalenie mięśnia sercowego, kołatanie, omdlenie, duszność oraz bloki przedsionkowo-komorowe o różnym stopniu. Objawy mogą zmieniać się szybko. Ból w klatce piersiowej, omdlenie, nasilona duszność lub znaczne zwolnienie czynności serca wymagają pilnej oceny [3].

Przewlekłe zanikowe zapalenie skóry, czyli acrodermatitis chronica atrophicans, jest późną europejską manifestacją boreliozy. Początkowo pojawiają się sino-czerwone, obrzękowe zmiany na dalszych częściach kończyn, a później skóra staje się cienka i zanikowa. Zmianom może towarzyszyć neuropatia i ból kończyny. Taki obraz wymaga konsultacji dermatologicznej lub lekarza specjalisty oraz potwierdzenia w badaniach [3].

Rozpoznanie boreliozy opiera się na łącznej ocenie prawdopodobieństwa ekspozycji, obrazu klinicznego i właściwie dobranych badań. Nie powinno się rozpoznawać choroby wyłącznie na podstawie nieswoistych dolegliwości ani pozytywnych wyników badań serologicznych u osoby bez typowych objawów [3].

Poza typowym rumieniem wędrującym diagnostyka laboratoryjna jest zwykle dwuetapowa. Najpierw wykonuje się czuły test przesiewowy ELISA, CLIA albo MMIA. Ujemny wynik pierwszego etapu oznacza, że przy odpowiednim czasie od ekspozycji borelioza jest mniej prawdopodobna; nie zleca się wtedy automatycznie testu potwierdzającego. Jeżeli uzyskano wynik dodatni lub wątpliwy, należy go potwierdzić testem Western blot. Nie powinno się zaczynać diagnostyki wyłącznie testem Western blot [3].

Dodatni wynik przeciwciał nie zawsze oznacza aktywne zakażenie. IgG mogą utrzymywać się przez lata po prawidłowym leczeniu, dlatego monitorowanie miana po zakończeniu leczenia antybiotykiem nie ma uzasadnienia. Wynik dodatni tylko w klasie IgM, utrzymujący się bez pojawienia IgG, może być z dużym prawdopodobieństwem wynikiem fałszywie dodatnim. Podobnie pozytywnych wyników badań serologicznych nie wolno interpretować bez objawów i wywiadu, ponieważ mogą odzwierciedlać dawny kontakt z krętkami, a nie czynną chorobę [3].

W Europie Środkowej zestawy diagnostyczne uwzględniają różne gatunki z rodzaju Borrelia, m.in. B. afzelii, B. garinii i Borrelia burgdorferi sensu stricto. Ma to znaczenie dla jakości testów, ale nie zmienia podstawowej zasady: rozpoznanie boreliozy opiera się na zgodności obrazu klinicznego z wynikami badań, nie na pojedynczej liczbie z laboratorium.

Leczenie boreliozy polega na zastosowaniu antybiotyku dobranego do postaci klinicznej, wieku, ciąży, alergii, chorób współistniejących i drogi podania. Schemat dla rumienia wędrującego różni się od terapii neuroboreliozy, zapalenia stawów czy zapalenia mięśnia sercowego. Z tego powodu leczenie boreliozy powinien ustalać lekarz, a nie sam wynik badania [3]. Doksycyklina jest najczęściej stosowanym antybiotykiem.

Wczesne leczenie boreliozy zwykle pozwala ograniczyć rozwój późniejszych manifestacji, jednak nie należy samodzielnie przyjmować antybiotyków po każdym ukąszeniu. Profilaktyka antybiotykowa jest rozważana jedynie w szczególnych sytuacjach wysokiego ryzyka i wymaga indywidualnej oceny. Leczenie boreliozy nie powinno polegać na wielomiesięcznych, powtarzanych terapiach bez potwierdzonego wskazania. Polskie rekomendacje nie zalecają kuracji dłuższych niż 28 dni w standardowych postaciach, a przed ponowną terapią wymagają diagnostyki różnicowej [3].

Po zakończeniu leczenia boreliozy część objawów może ustępować stopniowo. Utrzymywanie się zmęczenia, bólu lub trudności z koncentracją nie jest automatycznym dowodem aktywnej infekcji ani wskazaniem do dalszego stosowania antybiotyków. Konieczna może być ponowna ocena innych chorób i przyczyn dolegliwości [6].