Otyłość brzuszna: przyczyny, rozpoznanie i bezpieczne leczenie

.

W artykule wyjaśniam, czym jest otyłość trzewna i jak wygląda otyłość brzuszna, kiedy można podejrzewać brzuch tarczycowy, czym różni się otyłość brzuszna hormonalna od typowego przyrostu masy ciała oraz od czego zacząć, jeśli celem jest trwała redukcja tłuszczu trzewnego.

• leczenie otyłości online

Otyłość brzuszna to stan, w którym ilość tkanki tłuszczowej koncentruje się przede wszystkim w okolicy brzucha. Część tej tkanki leży podskórnie, ale w otyłości centralnej problemem bywa także nadmierne nagromadzenie tłuszczu głębiej. Największe znaczenie zdrowotne ma tłuszcz trzewny, czyli tkanka tłuszczowa trzewna położona w obrębie jamy brzusznej. Tłuszczu trzewnego nie widać tak łatwo jak fałdu skórnego, ponieważ otacza narządy wewnętrzne i uczestniczy w procesach zapalnych oraz hormonalnych.

Otyłość trzewna jest potocznie kojarzona z sylwetką typu jabłko: brzuch staje się wyraźnie większy niż biodra, a duży obwód pasa utrzymuje się mimo różnej budowy kończyn. W praktyce medycznej warto jednak odróżnić wygląd od oceny ryzyka. Sam brzuch nie mówi wszystkiego, dlatego znaczenie mają pomiar talii, wskaźnik BMI, relacja talii i bioder oraz choroby współistniejące.

Warto zaznaczyć, że otyłość brzuszna może występować także u osób, które nie wyglądają na bardzo otyłe. BMI nie pokazuje rozmieszczenia tkanki tłuszczowej ani całkowitej ilości tkanki tłuszczowej, dlatego przy podejrzeniu otyłości centralnej lekarz bierze pod uwagę także obwód talii i ogólny profil ryzyka [1].

Podstawą jest poprawny pomiar obwodu talii. Przy podejrzeniu problemu z nadmiernym nagromadzeniem tłuszczu w tej okolicy sam wygląd bywa mylący, dlatego najczęściej mierzy się go na stojąco, po spokojnym wydechu, mniej więcej w połowie odległości między dolnym brzegiem łuku żebrowego a górnym brzegiem talerza biodrowego. Pomiar powinien być wykonany miękką taśmą, bez wciągania brzucha i bez uciskania skóry.

W populacji europejskiej podwyższone ryzyko przyjmuje się przy obwodzie talii większym niż 94 cm u mężczyzn i 80 cm u kobiet [1]. Te wartości nie są wyrokiem, lecz sygnałem, że warto ocenić bilans energetyczny, ciśnienie tętnicze, glikemię, lipidogram i styl życia. Taka ocena stylu życia pomaga odróżnić nawyki od sygnałów choroby.

Dla porównywalności wyników dobrze powtarzać pomiar obwodu w tym samym miejscu, w połowie odległości opisanej wyżej. Pomocny bywa wskaźnik WHR, czyli iloraz obwodu talii do obwodu bioder. Wskaźnikiem WHR można ocenić, czy tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha jest relatywnie dużo wobec obwodu bioder. Talii do obwodu bioder nie należy jednak interpretować w oderwaniu od wieku, płci, wagi i stanu zdrowia.

Najczęstszych dolegliwości związanych z dużym obwodem brzucha nie trzeba od razu tłumaczyć samą otyłością. Duszność wysiłkowa, chrapanie, senność w ciągu dnia, bóle stawów, zgaga, wzrost ciśnienia czy zaburzenia glikemii wymagają szerszej diagnostyki. Jeśli dodatkowo pojawia się szybki przyrost masy ciała, obrzęki, osłabienie, uczucie zimna albo zaburzenia miesiączkowania, potrzebna jest konsultacja lekarska.

Brzuch tarczycowy to potoczne określenie powiększenia brzucha wiązanego przez pacjentów z chorobami tarczycy. Nie jest to osobna diagnoza. Niedoczynność tarczycy może sprzyjać wzrostowi masy ciała, ale duży przyrost rzadko wynika wyłącznie z tarczycy; część dodatkowej masy może być związana z zatrzymywaniem soli i wody [7].

Otyłość brzuszna hormonalna również nie oznacza jednej choroby. To raczej skrót używany wtedy, gdy rozmieszczenie tkanki tłuszczowej może mieć związek z gospodarką hormonalną oraz ilością tkanki tłuszczowej trzewnej. Zmiany hormonalne w menopauzie mogą powodować redystrybucję tkanki tłuszczowej w kierunku większej ilości tłuszczu trzewnego i większej talii [5]. Duży obwód talii u pacjentki po menopauzie nie powinien być automatycznie uznawany za zwykły element wieku. U kobiet po menopauzie otyłość brzuszna występuje częściej, a spadek estrogenów może mieć wpływ na przemiany lipidów, apetyt i rozmieszczenie tłuszczu.

Otyłość brzuszna występuje częściej u mężczyzn, ponieważ mężczyźni mają większą skłonność do gromadzenia tłuszczu trzewnego niż kobiety przed menopauzą [6]. W przypadku kobiet temat jest szerszy: otyłość brzuszna u kobiet może być związana z wiekiem, ciążami, snem, stresem, aktywnością i poziomem estrogenów. Więcej o tej perspektywie omawia osobny artykuł: otyłość brzuszna u kobiet.

Brzuch tarczycowy warto skonsultować, jeśli oprócz wzrostu obwodu talii występują senność, marznięcie, zaparcia, suchość skóry, wypadanie włosów, obrzęki lub zaburzenia miesiączkowania. Lekarz może wtedy zlecić TSH, fT4, przeciwciała tarczycowe i inne badania, zamiast zakładać, że przyczyną otyłości jest wyłącznie dieta.

Otyłość brzuszna zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń lipidowych, cukrzycy typu 2, stłuszczeniowej choroby wątroby, obturacyjnego bezdechu sennego i części nowotworów [8]. Nadmierna ilość tłuszczu trzewnego ma znaczenie kliniczne. Tłuszczu trzewnego w jamie brzusznej nie należy traktować jak biernego magazynu energii. Obecność tkanki tłuszczowej trzewnej wiąże się z aktywnością hormonalną i produkcją mediatorów stanu zapalnego, co może sprzyjać utrzymywaniu stanu zapalnego oraz negatywnie wpływać na metabolizm glukozy, ciśnienie krwi i naczynia.

Nadmiar tkanki tłuszczowej w jamie brzusznej, zwłaszcza wokół narządów wewnętrznych, zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, takich jak choroba wieńcowa czy udar mózgu. Nadciśnienie tętnicze często współistnieje z otyłością centralną, a im większa ilość tkanki tłuszczowej w jamie brzusznej i im większy obwód talii, tym częściej lekarz ocenia też glikemię, lipidogram, parametry wątroby i ryzyko bezdechu sennego.

Warto zaznaczyć, że otyłość brzuszna zwiększa ryzyko nowotworów, w tym raka jelita grubego, ale indywidualne ryzyko zależy od wielu czynników: wieku, rodzinnego obciążenia, diety, palenia, aktywności, wyników badań i chorób współistniejących [8]. Otyłość brzuszna może prowadzić też u części osób do ograniczenia sprawności, bólu kolan, gorszej jakości snu i spadku tolerancji wysiłku, co dodatkowo zmniejsza wydatek energetyczny.

Pilniejszej konsultacji wymagają: ból w klatce piersiowej, duszność spoczynkowa, omdlenia, objawy neurologiczne sugerujące udar mózgu, nagły obrzęk jednej kończyny, smoliste stolce, niezamierzona szybka utrata masy ciała albo nagłe powiększenie brzucha z bólem.

Warto wiedzieć: Jak obliczyć BMI? · Czy istnieją typy otyłości brzusznej?

U osób dorosłych dieta powinna pomagać uzyskać deficyt energii, ale jednocześnie dawać uczucie sytości i dostarczać białka, błonnika, witamin z grupy B oraz składników mineralnych. W praktyce warto stawiać na świeże warzywa, nasiona roślin strączkowych, pełnoziarniste produkty zbożowe, jaja, ryby, tofu, chude mięso, nabiał bez dużej ilości cukru oraz oleje roślinne. Dobrym elementem obiadu może być makaron pełnoziarnisty z warzywami i źródłem białka, a nie sam makaron z tłustym sosem. Dieta śródziemnomorska jest rekomendowana dla osób z otyłością brzuszną.

W jadłospisie ważną rolę odgrywa jakość tłuszczu. Zamiast tłuszczów trans i częstego smażenia lepiej wybierać źródła nienasyconych kwasów tłuszczowych: oliwę, oleje roślinne, orzechy, pestki i tłuste ryby. Kwasy tłuszczowe omega-3 stanowią element diety wspierającej profil sercowo-naczyniowy i profilaktykę powikłań sercowo-naczyniowych.

Czego nie jeść przy otyłości brzusznej? Najrozsądniej ograniczyć produkty, które łatwo podbijają kaloryczność: fast foody, słodycze, słodzone napoje, słone przekąski, alkohol, wyroby z białej mąki, dania panierowane, tłuszcze trans i cukry proste.

Co pić? Najlepiej wodę, niesłodzoną herbatę, kawę bez cukru i napoje bez kalorii. Soki, napoje energetyczne i słodzone kawy potrafią w ciągu dnia dostarczyć tyle energii, ile ma dodatkowy posiłek, a nie zawsze dają sytość.

Aktywność fizyczna zwiększa wydatek energetyczny, poprawia wrażliwość na insulinę, wspiera ciśnienie tętnicze i pomaga utrzymać efekty po redukcji masy ciała. W leczeniu otyłości nie chodzi o jednorazowy zryw, lecz o taki plan, który da się powtarzać w kolejnych miesiącach. U wielu osób dobrym początkiem jest szybki marsz, rower, pływanie, nordic walking albo ćwiczenia w domu.

Aktywność fizyczna powinna rosnąć stopniowo. Jeśli dotąd dominował siedzący tryb życia, zacznij od 10-15 minut marszu dziennie, a potem zwiększaj czas i intensywność. Docelowo przy redukcji masy ciała często zaleca się co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, a przy utrzymaniu efektów zwykle potrzeba go więcej [2].

Ćwiczenia siłowe są szczególnie ważne, bo pomagają chronić mięśnie w trakcie redukcji masy ciała. Nie muszą oznaczać siłowni od pierwszego tygodnia. Na początku wystarczą przysiady do krzesła, ćwiczenia z gumami, pompki przy ścianie albo praca z fizjoterapeutą. Aktywność fizyczna jest też pomocna wtedy, gdy waga spada wolno, ponieważ zmniejszenie tłuszczu trzewnego może wyprzedzać widoczną zmianę sylwetki.