Co na wzdęcia? Przyczyny, objawy i bezpieczne sposoby postępowania

• Wzdęcie jest subiektywnym uczuciem pełności, napięcia lub rozpierania, natomiast rozdęcie oznacza widoczne powiększenie obwodu brzucha. Te objawy nie zawsze występują razem [1].
• Gazy w jelitach pochodzą głównie z połykanego powietrza oraz fermentacji bakteryjnej niestrawionych węglowodanów w obrębie jelita grubego [1].
• Najprostsza odpowiedź na pytanie, co na wzdęcia, obejmuje wolniejsze jedzenie, ograniczenie napojów gazowanych i żucia gumy, mniejsze porcje oraz obserwację związku objawów z konkretnymi produktami [3].
• Nie należy profilaktycznie usuwać wielu grup żywności. Dieta eliminacyjna, w tym dieta o małej zawartości FODMAP, powinna mieć ograniczony czas i najlepiej być prowadzona przez specjalistę [2].
• Konsultacji wymagają wzdęcia nowe, nasilające się lub uporczywe, szczególnie gdy towarzyszą im utrata masy ciała, krew w stolcu, wymioty, silny ból brzucha albo wyraźna zmiana rytmu wypróżnień [1].

Więcej o zależnościach między mikroorganizmami a pracą jelit opisuje artykuł mikrobiota jelitowa – klucz do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Inne objawy ze strony układu pokarmowego warto oceniać łącznie, a nie jako oddzielne problemy.

• Jak leczyć zgagę i towarzyszące jej dolegliwości?

Czym są wzdęcia? To uczucie pełności, napięcia lub rozpierania. Rozdęcie oznacza natomiast widoczne zwiększenie obwodu brzucha i nie występuje u każdej osoby odczuwającej wzdęcie [1]. Wzdęty brzuch może więc wynikać zarówno z objętości gazów, jak i zwiększonej wrażliwości narządów wewnętrznych.

W przewodzie pokarmowym gaz pochodzi z połkniętego powietrza oraz fermentacji bakteryjnej węglowodanów w jelicie grubym. Powstają wtedy między innymi wodór, dwutlenek węgla i u części osób metan [1]. Obecność gazów jelitowych jest fizjologiczna. Sama objętość gazów ani nadmierna ilość gazu nie zawsze wyjaśniają nasilenie dolegliwości; istotne znaczenie mają także przemieszczanie treści w przewodzie pokarmowym i wrażliwość na obecność gazów w jelitach, zwłaszcza w zespole jelita drażliwego [2].

Objawy wzdęć obejmują uczucie pełności, napięcia, przelewanie, odbijanie, zwiększone wydalanie gazów i powiększenie obwodu brzucha. Wzdęty brzuch bywa bardziej widoczny pod koniec dnia, a dolegliwości mogą współistnieć z bólem brzucha, skurczami, zaparciem, biegunką lub niepełnym wypróżnieniem [1].

Krótkotrwałe uczucie wzdęcia po posiłku należy odróżnić od objawów utrzymujących się w ciągu dnia przez wiele tygodni. Gdy wzdęty brzuch utrudnia codzienne funkcjonowanie, jego obwód stale rośnie albo pojawiają się dodatkowe objawy, zwłaszcza ból brzucha, potrzebna jest ocena lekarska.

Gdy niestrawione węglowodany docierają do jelita grubego, fermentacja bakteryjna zwiększa ilość gazów jelitowych. Rośliny strączkowe, warzywa kapustne, cebula, niektóre owoce, a także produkty zawierające cukry proste, laktozę lub poliole mogą u części osób powodować dyskomfort [3]. Jabłka i gruszki są częstym przykładem, lecz nie każdy z tych produktów powoduje wzdęcia u każdej osoby. Dieta bogata w szybko fermentujące węglowodany może sprzyjać zwiększonej produkcji gazów, ale reakcja zależy od dawki i indywidualnej tolerancji. Tempo produkcji gazów różni się między osobami.

Gwałtowne zwiększenie błonnika, cukry proste w dużych porcjach oraz spożywanie dużych ilości tłustych potraw mogą nasilać uczucie pełności i sprawić, że wzdęty brzuch będzie bardziej dokuczliwy [3]. Bez obserwacji objawów nie ma podstaw, aby eliminować sery pleśniowe, orzechy włoskie, produkty zbożowe czy cały nabiał.

W przypadku wzdęć związanych z tempem jedzenia lub pojedynczym posiłkiem często wystarczają proste zmiany. Dobra wiadomość jest taka, że domowe sposoby można wdrażać etapami, bez natychmiastowego wykluczania wielu produktów. Szybkie sposoby nie usuwają jednak przyczyny przewlekłych objawów. Domowe sposoby na wzdęcia mogą zmniejszyć gazy w jelitach, ale w przypadku wzdęć nawracających ważne jest ustalenie przyczyny. Ulgę może przynieść także łagodne przemieszczanie gazów w jelitach podczas spaceru.

Domowe sposoby na wzdęcia pomagają przede wszystkim wtedy, gdy błędy dietetyczne, pośpiech lub zaparcie sprzyja gromadzeniu gazów w jelitach. Obejmują:

• spokojny spacer po posiłku, jeżeli stan zdrowia na to pozwala;
• jedzenie mniejszych porcji i unikanie bardzo obfitych posiłków;
• picie niegazowanej wody zamiast napojów gazowanych; odpowiednia ilość płynów jest szczególnie ważna przy zaparciu;
• rezygnację ze słomki i ograniczenie żucia gumy;
• pozycję, w której brzuch nie jest uciskany przez odzież;
• prowadzenie dziennika jedzenia, objawów i wypróżnień.

Regularna aktywność fizyczna jest elementem zmian stylu życia przy IBS [4]. Ruch może wspierać pracę jelit i przesuwanie gazów w jelitach, ale nie zawsze pozwala szybko pozbyć się wzdęć. Aby pozbyć się wzdęć nawracających, trzeba rozpoznać czynnik zwiększający produkcję gazów albo zaburzający pracę układu pokarmowego. Delikatny masaż brzucha ruchem wskazówek zegara nie powinien powodować bólu. Przy ostrym bólu lub po niedawnym zabiegu należy z niego zrezygnować i skonsultować się z lekarzem.

Stres może zmieniać odczuwanie sygnałów w przewodzie pokarmowym. Techniki relaksacyjne i oddychanie przeponowe bywają pomocne w zaburzeniach osi jelito–mózg [2], lecz są to naturalne metody wspomagające, a nie leczenie przyczynowe.

To, jak dieta wpływa na wzdęcia i gazy w jelitach, zależy od rodzaju objawów i indywidualnej tolerancji. Najbezpieczniej zacząć od korekty nawyków żywieniowych, a nie od szerokiej eliminacji. Należy jeść powoli, dokładnie przeżuwając pokarm, zachowywać regularność spożywania posiłków, pamiętać, że odpowiednia ilość płynów wspiera postępowanie przy zaparciu, i unikać dużych ilości jedzenia naraz. Takie postępowanie ogranicza połykanie powietrza, może wspierać pracę jelit i zmniejsza jednorazowe obciążenie układu pokarmowego [3].

Jeśli podejrzewasz, że konkretny produkt powoduje wzdęcia, a wzdęty brzuch wraca po podobnych posiłkach, obserwuj objawy po jednej zmianie naraz. Przy nietolerancji laktozy pomocne może być ograniczenie produktów mlecznych zawierających laktozę lub zastosowanie preparatu laktazy zgodnie z zaleceniem lekarza albo farmaceuty [3]. Nie należy jednak usuwać nabiału tylko dlatego, że brzuch był wzdęty po jednym posiłku.

Dieta o małej zawartości FODMAP może być rozważona u wybranych osób z zespołem jelita drażliwego. Powinna obejmować czasowe ograniczenie, kontrolowaną ponowną ekspozycję i personalizację, a nie stałe wykluczanie wielu produktów. Wytyczne ACG wskazują, że takie postępowanie powinno być ograniczone w czasie i prowadzone w sposób uporządkowany [5]. To istotne dla odpowiedniej ilości składników odżywczych i dla uniknięcia niepotrzebnych restrykcji.

Nawracające problemy trawienne wymagają oceny całej diety i rytmu wypróżnień. Nie ma jednego jadłospisu, który przywraca równowagę mikroflory, gwarantuje prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego i usuwa wszystkie problemy trawienne. W szczególności probiotyki nie powinny być traktowane jako uniwersalne leki na wzdęcia i gazy; AGA nie zaleca ich rutynowego stosowania w samym wzdęciu i rozdęciu brzucha [2].

Leczyć wzdęcia należy zgodnie z przyczyną, a nie wyłącznie przez zmniejszanie gazów w jelitach. Preparaty przeciwpieniące bywają stosowane objawowo przy gazach w jelitach, lecz nie usuwają przyczyny dolegliwości [3]. Przy bólu związanym z zespołem jelita drażliwego lekarz może rozważyć leki rozkurczowe wpływające na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Aby leczyć wzdęcia bezpiecznie, dobór leku powinien uwzględniać dominujące objawy i przeciwwskazania [4].

W przypadku potwierdzonej nietolerancji laktozy można rozważyć enzym laktazę, natomiast podejrzenie niedoboru innych enzymów trawiennych wymaga ustalenia przyczyny zamiast przyjmowania przypadkowych suplementów [3]. Leczenie SIBO antybiotykiem powinno wynikać z oceny klinicznej i odpowiedniego prawdopodobieństwa rozpoznania, a nie z samego uczucia pełności [2].

Monografia EMA wskazuje, że doustne preparaty zawierające olejek z mięty pieprzowej mogą być stosowane w objawowym łagodzeniu łagodnych skurczów, wzdęć i bólu brzucha; olejek może wpływać na mięśnie gładkie jelit [6]. Koper włoski ma status tradycyjnego produktu roślinnego stosowanego przy łagodnych dolegliwościach skurczowych i gazach [6]. Koper włoski może być zatem rozważany jako wsparcie roślinne, ale nie powinien opóźniać diagnostyki przewlekłych objawów. Mięta pieprzowa ani koper włoski nie są odpowiednie dla każdego, dlatego w ciąży, podczas karmienia piersią, u dzieci i przy chorobach przewlekłych stosowanie ziół warto skonsultować.

Do lekarza należy zgłosić się, gdy wzdęty brzuch jest nowym, częstym lub narastającym problemem, a jego obwód wyraźnie się zwiększa. Wyraźny dyskomfort i ból brzucha utrzymujące się mimo prostych zmian także wymagają oceny. Pilnej oceny wymagają: silny ból brzucha, zatrzymanie stolca i gazów z wymiotami, krew lub smoliste stolce, uporczywe wymioty, omdlenie albo gwałtowne pogorszenie stanu. Konsultacji wymagają również utrata masy ciała, niedokrwistość, nocne objawy i utrwalona zmiana rytmu wypróżnień [2].

Diagnostyka obejmuje wywiad, badanie brzucha oraz ocenę diety, leków, treści pokarmowej i wypróżnień. Lekarz może zlecić badania krwi, stolca lub badania obrazowe [3], a przy podejrzeniu celiakii — badania serologiczne. Testy oddechowe rozważa się w wybranych przypadkach nietolerancji węglowodanów lub SIBO. Endoskopia i obrazowanie nie są rutynowe bez objawów alarmowych lub innych wskazań [2]; badania dobiera się do charakteru dolegliwości w przewodzie pokarmowym.

U osoby spełniającej kryteria zespołu jelita drażliwego zakres badań powinien być ukierunkowany, a nie maksymalnie szeroki. NICE wskazuje między innymi morfologię, CRP lub OB oraz przeciwciała w kierunku celiakii; kolonoskopia czy USG nie są automatycznie potrzebne do potwierdzenia IBS bez innych wskazań [4].