Impotencja psychogenna: przyczyny, objawy i leczenie

Zaburzenia erekcji definiuje się jako utrzymującą się niemożność osiągnięcia lub utrzymania wzwodu wystarczającego do satysfakcjonującej aktywności seksualnej [1]. Impotencja u mężczyzn może mieć przyczyny organiczne, psychogenne albo mieszane. Współczesna medycyna podkreśla, że ten podział nie zawsze jest jednoznaczny: u jednego pacjenta mogą jednocześnie występować czynniki naczyniowe, metaboliczne, hormonalne i psychiczne [1].

Impotencja psychogenna ma przede wszystkim podłoże psychiczne i może mieć charakter uogólniony albo sytuacyjny. Trudność pojawia się np. tylko z partnerką lub partnerem, tylko przy próbie penetracji albo w warunkach silnej presji na osiągnięcie erekcji [1]. W zaburzeniach erekcji na tle psychicznym sprawność seksualna może się więc zmieniać zależnie od kontekstu. To odróżnia je od wielu postaci organicznych, w których problem bywa bardziej stały, choć takie rozróżnienie nie jest bezwzględne.

Określenie impotencja pierwotna bywa stosowane wobec trudności obecnych od początku życia seksualnego, natomiast zaburzenia nabyte pojawiają się po okresie prawidłowego funkcjonowania. Impotencja pierwotna nie jest jednak synonimem impotencji psychogennej. W obu sytuacjach trzeba ocenić przyczyny impotencji i inne przyczyny zaburzeń, zamiast automatycznie przypisywać problem psychice.

Zaburzenia erekcji są częstym problemem na całym świecie i mogą negatywnie wpływać na jakość życia seksualnego oraz relacje partnerskie [1]. W przypadku problemów z potencją ważne jest więc ustalenie przyczyny, a nie wyłącznie ocena pojedynczej sytuacji.

• zdrowie mężczyzn
• Przyczyny i leczenie przedwczesnego wytrysku

Objawy impotencji to przede wszystkim niemożność uzyskania erekcji, trudność w jej utrzymaniu albo wzwód niewystarczająco sztywny do odbycia stosunku. Problem może dotyczyć także utrzymania wzwodu do czasu odbycia stosunku. Zaburzenia erekcji mogą pojawiać się stale albo sytuacyjnie [3]. W przypadku impotencji psychogennej często mają zmienny przebieg: sprawność seksualną można zachować podczas masturbacji, przy spontanicznym pobudzeniu albo rano, a problemy z erekcją występują w kontakcie partnerskim.

Poranne wzwody i erekcje w trakcie masturbacji mają znaczenie w wywiadzie, ponieważ ich obecność może sugerować zachowany mechanizm fizjologiczny. Nie jest to jednak test rozstrzygający. AUA podkreśla, że nocne lub poranne erekcje mogą wskazywać na komponent psychogenny, ale go nie potwierdzają [2]. Zaburzenia erekcji czasem wymagają pogłębionej oceny. W wybranych przypadkach lekarz może rozważyć nocny test erekcji, jednak nie jest on rutynowo potrzebny każdemu pacjentowi [1].

Warto odróżnić objawy impotencji od innych problemów seksualnych. Przedwczesny wytrysk może współwystępować z trudnościami z erekcją, ale jest odrębnym zaburzeniem. Podobnie niskie libido lub spadek libido nie oznaczają automatycznie impotencji, choć obniżone pożądanie może wpływać na sprawność seksualną i osiągnięcie wzwodu [1].

Leczenie impotencji psychogennej powinno być indywidualizowane. Leczenie zaburzeń erekcji o dominującym mechanizmie psychogennym powinno uwzględniać rozpoznane czynniki podtrzymujące. Impotencja psychogenna wymaga spojrzenia na sprawność seksualną w kontekście emocji, relacji i zdrowia somatycznego. W wytycznych EAU zalecane są interwencje psychospołeczne, w tym edukacja psychoseksualna, trening umiejętności seksualnych, terapia par oraz terapia poznawczo-behawioralna [1]. Pomaga pracować nad lękiem przed niepowodzeniem, presją i zachowaniami podtrzymującymi napięcie. W praktyce leczenie zaburzeń erekcji na tle psychicznym może więc łączyć elementy psychoterapii i seksuologii. Terapia poznawczo-behawioralna może być jednym z takich elementów, szczególnie gdy utrwalają się lęk wykonaniowy i negatywne oczekiwania.

Psychoterapia indywidualna może być właściwa przy stresie, stanach lękowych, depresji, traumatycznych doświadczeniach czy niskiej samoocenie. Gdy duże znaczenie mają relacje partnerskie, leczenie zaburzeń może obejmować terapię par lub psychoterapię seksuologiczną, z uwzględnieniem jakości życia seksualnego.

Techniki relaksacyjne, ćwiczenia oddechowe, mindfulness oraz stopniowe treningi seksualne bywają elementem szerszej terapii psychologicznej [4]. Nie ma jednak jednego, wiarygodnego czasu leczenia dla wszystkich pacjentów. Dlatego nie należy zakładać z góry, że leczenie impotencji zajmie określoną liczbę tygodni czy spotkań.

Badania nad interwencjami psychologicznymi wskazują, że u mężczyzn z psychogennymi zaburzeniami erekcji połączenie psychoterapii z inhibitorami PDE5 może przynosić lepsze wyniki niż samo leczenie farmakologiczne, choć jakość i liczebność badań są ograniczone [4]. Zaburzenia erekcji wymagają więc podejścia uwzględniającego zarówno czynniki psychiczne, jak i stan somatyczny pacjenta. Impotencja psychogenna nie wymaga jednej uniwersalnej metody; plan leczenia impotencji zależy od ustalonych przyczyn.

Pytanie o leki na impotencję psychogenną pojawia się często. Zaburzenia erekcji nie zawsze wymagają farmakoterapii. Impotencja psychogenna nie oznacza automatycznie potrzeby leczenia lekami, a zaburzenia erekcji wymagają oceny przyczyny. Środki farmakologiczne nie usuwają automatycznie psychologicznego źródła problemu. Inhibitory fosfodiesterazy typu 5, takie jak sildenafil, mogą być stosowane w leczeniu zaburzeń erekcji jako wsparcie po ocenie medycznej i wymagają pobudzenia seksualnego [5]. Wsparcie farmakologiczne nie zastępuje pracy nad lękiem, relacją ani innymi czynnikami psychogennymi.

Sildenafil i inne inhibitory PDE5 nie są odpowiednie dla każdego. Jednoczesne stosowanie organicznych azotanów lub donorów tlenku azotu jest przeciwwskazane z powodu ryzyka znacznego spadku ciśnienia [1]. Dobór odpowiednich leków należy do lekarza po analizie chorób współistniejących i innych preparatów. Przy problemach z potencją samodzielne sięganie po farmakoterapię może utrudnić właściwą ocenę przyczyny. Leczenie farmakologiczne może być jednym z elementów terapii, ale w przypadku impotencji psychogennej nie powinno przesłaniać oceny psychologicznych przyczyn impotencji.

Warto pamiętać, że niektóre leki, w tym część leków przeciwdepresyjnych i przeciwpsychotycznych, mogą pogarszać funkcje seksualne i przyczyniać się do problemów z potencją [3]. Warto wiedzieć, że taki związek ocenia się zawsze w kontekście konkretnego preparatu, dawki, choroby podstawowej i innych możliwych przyczyn. Jeżeli polekowe problemy z potencją pojawiły się po włączeniu leków psychotropowych, nie należy samodzielnie ich odstawiać. Wymaga to rozmowy z lekarzem prowadzącym.