Ile trwa menopauza i od czego zależy?

U większości kobiet menopauza najczęściej występuje między 45 a 55 rokiem życia, ale pierwsze objawy mogą pojawić się wcześniej. Czas trwania menopauzy jest indywidualną kwestią. U niektórych kobiet objawy klimakterium trwają kilka miesięcy, u innych kilka lat, a część dolegliwości, zwłaszcza suchość pochwy lub problemy ze strony układu moczowego, może utrzymywać się także w okresie postmenopauzalnym.

• Menopauza oznacza trwałe zakończenie cyklu menstruacyjnego i jest związana z wygaszaniem czynności jajników.
• Menopauza właściwa to ostatnia miesiączka, ale rozpoznaje się ją dopiero po 12 miesiącach bez kolejnego krwawienia [1].
• Klimakterium obejmuje kilka etapów: okres przedmenopauzalny, okres okołomenopauzalny, menopauzę właściwą i fazę postmenopauzalną.
• Perimenopauza trwa średnio około 4 lat, ale u części kobiet może trwać krócej lub dłużej [6].
• Całe przejście menopauzalne może trwać przeciętnie około 7 lat, a u części kobiet nawet do 14 lat [7].
• Objawy menopauzy mogą obejmować uderzenia gorąca, nocne poty, problemy ze snem, wahania nastroju, suchość pochwy, bóle mięśni, bóle głowy, kołatanie serca i nietrzymanie moczu.
• Jeśli krwawienie pojawia się po rozpoznanej menopauzie, wymaga konsultacji lekarskiej.

Więcej o tym, jak rozpoznać objawy menopauzy, znajdziesz w osobnym materiale. Szerszy przewodnik po temacie porządkuje także podstrona menopauza.

• jak rozpoznać koniec menopauzy

Żeby dobrze odpowiedzieć na pytanie, czym jest menopauza, warto rozdzielić język potoczny i medyczny. Potocznie mówi się, że kobieta przekwita, gdy pojawiają się uderzenia gorąca, nieregularne miesiączki, nocne poty i huśtawki nastrojów. Medycznie menopauza właściwa oznacza ostatnią miesiączkę, a całe przejście hormonalne określa się jako klimakterium lub okres menopauzalny.

Menopauza to naturalny proces i naturalny etap w życiu każdej kobiety. Jest związana z ostatecznym ustaniem miesiączkowania, spadkiem poziomu estrogenów i progesteronu oraz wygasaniem funkcji jajników. Nie zachodzi nagle z dnia na dzień. Wręcz przeciwnie — zmiany w organizmie kobiety zwykle narastają stopniowo, a czas trwania i nasilenie objawów mogą być bardzo różne.

W okresie menopauzy zmienia się wydzielanie hormonów płciowych. Zwykle obniża się poziom estrogenów, a w badaniach może być widoczny wysoki poziom FSH, czyli hormonu folikulotropowego. Hormon luteinizujący także może ulegać zmianom, ale same wyniki badań hormonalnych nie zawsze wystarczają do rozpoznania etapu menopauzy [1].

Pierwsze objawy menopauzy zwykle dotyczą cyklu miesiączkowego. Mogą pojawić się nieregularne cykle miesiączkowe, dłuższe lub krótsze odstępy między miesiączkami, skąpe albo obfitsze krwawienie miesiączkowe. Ostatnie krwawienie miesiączkowe nie zawsze da się rozpoznać od razu, dlatego przez kolejne miesiące warto obserwować cykl.

Typowe objawy menopauzy to uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, suchość pochwy, spadek libido, bóle głowy, bóle mięśni, kołatanie serca, wahania nastroju, płaczliwość, problemy z koncentracją i pamięcią. U części kobiet objawy przekwitania są łagodne, u innych mogą utrudniać pracę, sen, relacje i aktywność fizyczną.

Objawy klimakterium mogą też obejmować zmiany w obrębie układu moczowego. Spadek poziomu estrogenów sprzyja suchości pochwy, dyskomfortowi przy współżyciu, nawracającym infekcjom układu moczowego, parciu na mocz i nietrzymaniem moczu. Zespół objawów urogenitalnych menopauzy jest opisany w aktualnych wytycznych AUA/SUFU/AUGS jako problem wynikający ze zmian hormonalnych w tkankach układu moczowo-płciowego [2].

Jeśli jednym z najbardziej dokuczliwych problemów są nocne poty przed okresem, warto sprawdzić, czy są one także elementem zmian hormonalnych, czy mają inne przyczyny. Nocne poty mogą towarzyszyć menopauzie, ale mogą też wynikać z infekcji, zaburzeń tarczycy, leków, stresu albo innych problemów zdrowotnych.

Ostatnia miesiączka jest punktem granicznym, ale rozpoznaje się ją dopiero wstecznie. Jeśli przez najmniej 12 miesięcy nie wystąpiło krwawienie, a kobieta jest w typowym wieku okołomenopauzalnym, można mówić o menopauzie. Jej brak przed tym czasem nie zawsze oznacza menopauzę, bo inne przyczyny zatrzymania miesiączki to m.in. ciąża, choroby tarczycy, zaburzenia hormonalne, utrata masy ciała, intensywny stres, leki lub choroby przewlekłe.

Badania hormonalne mogą być pomocne, ale nie zawsze są konieczne. Lekarz może rozważyć oznaczenie FSH, estradiolu, TSH, a czasem także innych parametrów, jeśli objawy są nietypowe, pacjentka jest młoda, krwawienia są nieprawidłowe albo istnieje podejrzenie innej przyczyny zaburzeń miesiączkowania [3]. Warto wykonać podstawowe badania także wtedy, gdy do objawów dołączają osłabienie, znaczny przyrost lub spadek masy ciała, kołatanie serca albo objawy depresji.

Przedwczesna menopauza oznacza wygaszenie czynności jajników przed 40 rokiem życia. W takiej sytuacji potrzebna jest dokładniejsza diagnostyka, ponieważ istnieje większe prawdopodobieństwo konsekwencji zdrowotnych wynikających z dłuższego niedoboru estrogenów [4]. W okresie okołomenopauzalnym pełną płodność trudno oceniać tylko na podstawie samopoczucia; dopóki miesiączki się pojawiają, ciąża może być możliwa.

Po menopauzie organizm funkcjonuje przy niższym poziomie estrogenów. Może to mieć wpływ na metabolizm, skórę, błony śluzowe, kości, układ moczowy i układ sercowo-naczyniowy. U części kobiet pojawia się zwiększenie masy ciała, otyłość brzuszna, wzrost cholesterolu LDL, nadciśnienie albo większe trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała.

Niedobór estrogenów może zwiększać ryzyko utraty gęstości mineralnej kości, osteoporozy i złamań, zwłaszcza jeśli występują dodatkowe czynniki ryzyka, takie jak niska masa ciała, palenie papierosów, niedobór witaminy D, mała aktywność fizyczna lub obciążenia rodzinne [1]. Menopauza może też wiązać się ze wzrostem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2, dlatego w tym okresie szczególnie ważna jest profilaktyka [5].

Warto wykonywać okresowe badania kontrolne: pomiar ciśnienia, lipidogram, glikemię, badania ginekologiczne, cytologię lub test HPV zgodnie z zaleceniami oraz mammografię według wieku i programu profilaktycznego. Dodatkowe badania, takie jak densytometria, lekarz może zalecić przy ryzyku osteoporozy, złamań lub przedwczesnej menopauzie.

Nie każda kobieta potrzebuje leczenia. Jeśli objawy menopauzy są łagodne, pomocne mogą być zmiany stylu życia: regularna aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, sen, ograniczenie alkoholu, rezygnacja z palenia papierosów i utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Aktywność fizyczna może poprawiać samopoczucie i wspierać kości, mięśnie oraz metabolizm [5].

Zbilansowana dieta może pomóc w łagodzeniu objawów menopauzy, szczególnie jeśli wspiera stabilizację masy ciała, poziomu glukozy i lipidów. Warto zadbać o białko, warzywa, wapń, witaminę D, produkty pełnoziarniste i źródła zdrowych tłuszczów. Niektóre kobiety pytają o fitoestrogeny, czyli naturalne związki roślinne obecne m.in. w soi, ciecierzycy czy siemieniu lnianym. Mogą być rozważane jako element diety, ale nie zastępują leczenia i nie są odpowiednie dla każdej pacjentki.

Hormonalna terapia menopauzalna, często określana też jako hormonalna terapia zastępcza, może łagodzić objawy menopauzy, zwłaszcza uderzenia gorąca i nocne poty, u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek [1]. Nie jest jednak rozwiązaniem dla każdej kobiety. Decyzja wymaga oceny korzyści, przeciwwskazań, ryzyka zakrzepicy, chorób piersi, chorób sercowo-naczyniowych i indywidualnej sytuacji zdrowotnej.