Hipercholesterolemia – przyczyny, objawy i leczenie

Cholesterol jest potrzebny do prawidłowego funkcjonowania organizmu: bierze udział w syntezie hormonów, witaminy D i kwasów żółciowych. Problem pojawia się, gdy zbyt duża liczba lipoprotein małej gęstości długo krąży we krwi i odkłada się w ścianach naczyń. Hipercholesterolemia może mieć podłoże genetyczne, rozwijać się w przebiegu innych chorób albo pozostawać w związku z dietą, paleniem tytoniu, małą aktywnością fizyczną i nadmierną masą ciała. W każdym przypadku obniżanie poziomu cholesterolu powinno uwzględniać przyczynę zaburzenia i całkowite ryzyko pacjenta.

• Hipercholesterolemią nazywamy zaburzenie lipidowe, w którym stężenie cholesterolu, szczególnie frakcji LDL, przekracza wartość odpowiednią dla indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego.
• Hipercholesterolemia najczęściej nie boli. Rozpoznanie opiera się na lipidogramie, wywiadzie i ocenie pozostałych czynników ryzyka chorób układu krążenia.
• Hipercholesterolemia pierwotna ma zwykle podłoże genetyczne, natomiast postać wtórna może towarzyszyć m.in. niedoczynności tarczycy, chorobom nerek i niektórym chorobom wątroby [2].
• Stężenie LDL wynoszące co najmniej 190 mg/dl, czyli około 5,0 mmol/l, wymaga pogłębionej oceny, w tym pod kątem ciężkiej dyslipidemii i hipercholesterolemii rodzinnej [2].
• Leczenie hipercholesterolemii obejmuje zmianę stylu życia, a zależnie od wyniku i ryzyka sercowo-naczyniowego również leczenie farmakologiczne [4].

Praktyczne wskazówki dotyczące tego, jak obniżyć cholesterol, należy dopasować do stanu zdrowia i stosowanych leków. W planowaniu żywienia może pomóc konsultacja z dietetykiem online, podczas której można omówić wyniki profilu lipidowego, dotychczasową dietę i realny zakres zmian.

• informacje o objawach i chorobach

Hipercholesterolemią nazywamy podwyższone stężenie cholesterolu we krwi, najczęściej dotyczące frakcji LDL. Lipoproteina niskiej gęstości bywa określana jako zły cholesterol, ponieważ jej nadmiar może odkładać się w ścianach naczyń krwionośnych. HDL, czyli lipoproteina dużej gęstości, jest potocznie opisywana jako dobry cholesterol, ponieważ uczestniczy w zwrotnym transporcie cholesterolu do wątroby.

Hipercholesterolemia nie jest oceniana wyłącznie na podstawie cholesterolu całkowitego. Profil lipidowy obejmuje zwykle stężenie cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i trójglicerydów. W wybranych przypadkach lekarz może zlecić oznaczenie apolipoproteiny B oraz lipoproteiny(a), aby dokładniej ocenić liczbę aterogennych cząstek i ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych [2].

Hipercholesterolemia pierwotna ma podłoże genetyczne. Taka hipercholesterolemia może występować u kilku osób w tej samej rodzinie. Obejmuje m.in. hipercholesterolemię rodzinną i rodzinny defekt apolipoproteiny B. Mutacje genów LDLR, APOB lub PCSK9 zaburzają usuwanie LDL z krwi, dlatego wysokie stężenie cholesterolu może występować już od dzieciństwa [3].

Hipercholesterolemia wtórna rozwija się w przebiegu innych problemów zdrowotnych lub pod wpływem niektórych leków. W tej postaci hipercholesterolemia może częściowo ustąpić po opanowaniu przyczyny, jednak wymaga to oceny lekarskiej. Podwyższeniu LDL mogą sprzyjać m.in. niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, zespół nerczycowy, ciąża oraz choroby wątroby przebiegające z utrudnionym odpływem żółci. Zaburzenia lipidowe mogą współistnieć także z otyłością, cukrzycą i przewlekłą chorobą nerek [2].

Znaczenie mają również czynniki środowiskowe i elementy stylu życia. Palenie tytoniu uszkadza ściany naczyń i może obniżać stężenie HDL [6]. Mała aktywność fizyczna nie jest jedyną przyczyną hipercholesterolemii, ale może sprzyjać zwiększeniu masy ciała, pogorszeniu profilu lipidowego i utrudniać kontrolę poziomu cholesterolu. Przewlekły stres może dodatkowo utrudniać utrzymanie zdrowych nawyków, dlatego zależność stres a poziom cholesterolu warto oceniać razem z dietą, snem i ruchem.

Hipercholesterolemia zwykle nie daje objawów. Bezobjawowa hipercholesterolemia może jednak przez lata przyczyniać się do rozwoju miażdżycy. Kępki żółte na powiekach, żółtaki ścięgien lub rąbek starczy rogówki mogą sugerować postać rodzinną. Biała obwódka wokół tęczówki u młodej osoby oraz guzki nad ścięgnem Achillesa wymagają oceny profilu lipidowego i wywiadu rodzinnego, choć brak takich zmian nie wyklucza choroby [3].

Ból w klatce piersiowej, duszność, gorsza tolerancja wysiłku lub objawy neurologiczne są zwykle związane z powikłaniami miażdżycy, a nie z samym wynikiem cholesterolu. Zawroty głowy są objawem nieswoistym i najczęściej mają inne przyczyny. Jeżeli jednak pojawiają się nagle wraz z utratą równowagi, zaburzeniami mowy, widzenia, koordynacji lub jednostronnym osłabieniem, mogą wskazywać na niedokrwienie mózgu i wymagają pilnej pomocy [15].

Leczenie hipercholesterolemii dobiera się do stężenia LDL, przyczyny zaburzenia i całkowitego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Zmiana stylu życia jest potrzebna u wszystkich pacjentów, ale przy hipercholesterolemii rodzinnej, bardzo wysokim LDL lub dużym ryzyku zwykle nie zastępuje leczenia farmakologicznego [4]. Leczenie hipercholesterolemii wymaga okresowej kontroli poziomu cholesterolu i oceny tolerancji terapii.

W badaniu PREDIMED u osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym dieta śródziemnomorska wzbogacona oliwą extra virgin albo orzechami wiązała się z około 30% niższym względnym ryzykiem głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych w porównaniu z zaleceniami diety o obniżonej zawartości tłuszczu [10]. Nie oznacza to jednak gwarancji jednakowego efektu u każdej osoby.

Osobom, które powinny obniżyć LDL, American Heart Association zaleca wzorzec żywienia dostarczający mniej niż 6% energii z nasyconych kwasów tłuszczowych [11]. Ważne jest zastępowanie masła, tłustego mięsa, pełnotłustego nabiału oraz oleju kokosowego i palmowego źródłami nienasyconych kwasów tłuszczowych. Tłuszcze trans należy ograniczać; przy wyborze produktów, w tym margaryn twardych, trzeba sprawdzać obecność częściowo utwardzonych olejów.

Najlepiej udokumentowane działanie ma błonnik rozpuszczalny obecny m.in. w płatkach owsianych, jęczmieniu, babce jajowatej i roślinach strączkowych. Spożycie błonnika pokarmowego zmniejsza stężenie cholesterolu. Zwiększenie jego podaży może umiarkowanie obniżać stężenie LDL, a wielkość efektu zależy od dawki i rodzaju produktu [13]. Zaleca się również dwie porcje ryb tygodniowo, szczególnie ryb tłustych, takich jak łosoś, sardynki, śledź czy makrela [12].

Produkty wzbogacone w sterole lub stanole roślinne mogą być uzupełnieniem diety u części dorosłych. Podaż około 2 g dziennie może obniżyć LDL przeciętnie o około 8–10% [14]. Nie zastępuje to leków ani pełnej zmiany sposobu żywienia.

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym co najmniej 150–300 minut umiarkowanej aktywności aerobowej tygodniowo albo 75–150 minut aktywności intensywnej [7]. Dolny próg można osiągnąć poprzez około 30 minut umiarkowanego ruchu przez pięć dni w tygodniu; nie oznacza to obowiązku wykonywania dokładnie 30 minut ćwiczeń każdego dnia.

Gdy rozpoznana jest hipercholesterolemia, aktywność fizyczna pomaga kontrolować masę ciała, ciśnienie i profil metaboliczny oraz wspiera zmianę stylu życia. Powinna być dopasowana do możliwości pacjenta; przy chorobach przewlekłych, ograniczeniach ruchowych lub objawach podczas wysiłku zakres ćwiczeń należy ustalić indywidualnie.

W przypadku hipercholesterolemii statyny są najczęściej podstawą leczenia farmakologicznego obniżającego LDL. Jeżeli cel nie zostaje osiągnięty albo statyna jest przeciwwskazana lub źle tolerowana, lekarz może rozważyć leczenie skojarzone.

Ezetymib zmniejsza wchłanianie cholesterolu w jelicie cienkim poprzez wpływ na transporter NPC1L1. Ogranicza w ten sposób dostarczanie cholesterolu z jelit do wątroby i zwiększa jego usuwanie z krwi [8]. Do innych możliwości należą m.in. kwas bempediowy, sekwestranty kwasów żółciowych, inhibitory PCSK9 i inklisiran [5]. Dobór leków i monitorowanie bezpieczeństwa należą do lekarza.