Podwyższone GGTP – co oznacza wynik i jak postępować?

• Badanie GGTP mierzy aktywność enzymu we krwi, ale nie wskazuje samoistnie konkretnej choroby.
• Norma GGTP zależy od metody laboratoryjnej, płci i wieku. Najważniejszy jest zakres referencyjny wydrukowany obok wyniku.
• GGTP powyżej 100 U/l należy porównać z zakresem referencyjnym laboratorium. Jeżeli przekracza górną granicę normy, jest wynikiem podwyższonym, lecz sama liczba nie określa ciężkości choroby ani pilności pomocy.
• Podwyższone GGTP może towarzyszyć chorobom wątroby i dróg żółciowych, spożywaniu alkoholu, stłuszczeniu wątroby oraz działaniu leków.
• Pilnej oceny wymagają między innymi zażółcenie skóry lub białek oczu, silny ból w prawym podżebrzu, gorączka z dreszczami, uporczywe wymioty albo zaburzenia świadomości.

Więcej materiałów o wątrobie, drogach żółciowych i trzustce zawiera dział Układ pokarmowy. Podwyższone GGTP może występować również w zaawansowanych chorobach wątroby, jednak samo nie rozpoznaje stanu takiego jak marskość wątroby.

GGTP, gamma-glutamylotranspeptydaza, to enzym obecny w wielu tkankach organizmu. W organizmie GGTP występuje w wielu miejscach, ale w diagnostyce największe znaczenie ma jego obecność w komórkach wątroby oraz komórkach nabłonka dróg żółciowych. Gdy dochodzi do uszkodzenia tych struktur albo utrudnienia odpływu żółci, aktywność GGTP we krwi może wzrosnąć [1].

Określenie „poziom GGTP” jest powszechnie używane, choć badanie w rzeczywistości oznacza aktywność enzymu, zwykle podawaną w U/l lub IU/l. W diagnostyce chorób wątroby gamma-glutamylotranspeptydaza jest czuła na działanie różnych czynników, lecz ma ograniczoną swoistość. Wysokie GGTP nie mówi więc, czy przyczyną jest stłuszczenie wątroby, alkoholowe uszkodzenie, wirusowe zapalenie wątroby, choroba dróg żółciowych czy działanie leku [2].

Norma GGTP nie jest jedną stałą liczbą dla wszystkich pacjentów. Zakresy referencyjne zależą od metody oznaczenia, laboratorium, wieku i płci, a u dzieci różnią się istotnie od zakresów dla dorosłych. Dlatego wynik należy porównać z górną granicą normy umieszczoną na konkretnym sprawozdaniu laboratoryjnym. Niska wartość lub wynik mieszczący się w zakresie referencyjnym zwykle nie przemawia za cholestazą, ale nie wyklucza każdej choroby wątroby [1].

Co oznacza GGTP powyżej 100? Jeżeli wartość przekracza zakres referencyjny podany na wyniku, potwierdza podwyższenie aktywności enzymu, lecz liczba 100 IU/l nie stanowi odrębnego rozpoznania ani uniwersalnego progu alarmowego. Znaczenie wyniku badania GGTP zależy od tego, ile razy przekroczona jest górna granica normy, czy wzrost jest trwały oraz jakie są inne wyniki i objawy. Także bardzo wysoka aktywność GGTP nie pozwala na podstawie jednej liczby określić przyczyny lub stopnia uszkodzenia miąższu wątroby. Wytyczne ACG zalecają potwierdzenie nieprawidłowości i ocenę całego profilu badań, a nie interpretowanie izolowanego parametru [3]. Brytyjskie wytyczne również podkreślają, że skala pojedynczego odchylenia nie określa samodzielnie jego przyczyny [4].

Podwyższone GGTP ma wiele możliwych przyczyn, a podobny wynik może wystąpić w różnych chorobach wątroby. Lekarz bierze pod uwagę przede wszystkim wzorzec pozostałych enzymów wątrobowych, wywiad, objawy i choroby współistniejące.

Spożywanie alkoholu może wyraźnie zwiększać aktywność GGTP, także przez indukcję enzymu, a nie wyłącznie przez bezpośrednie uszkodzenia komórek wątrobowych. Przewlekłe nadużywanie alkoholu jest więc jedną z częstych przyczyn wysokiego GGTP, ale parametr nie jest wystarczająco swoisty, aby traktować go jako samodzielny wskaźnik uzależnienia [2].

Wzrost mogą powodować również niektóre leki i suplementy. Należą do nich między innymi wybrane leki przeciwpadaczkowe; inne preparaty mogą prowadzić do polekowego uszkodzenia wątroby. Znaczenie ma także ekspozycja na substancje chemiczne. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać leczenia. Lekarz ocenia wszystkie przyjmowane leki, preparaty dostępne bez recepty i suplementy oraz decyduje, czy potrzebna jest zmiana terapii lub odstawienie leków hepatotoksycznych [6].

Podwyższone stężenie GGTP może pojawić się także przy zapaleniu trzustki, cukrzycy lub niewydolności serca, lecz są to nieswoiste zależności. Dlatego przyczyny podwyższonego GGTP ustala się na podstawie całego obrazu klinicznego, a nie pojedynczej listy możliwych chorób.

Samo podwyższenie aktywności GGTP często nie daje bezpośrednich objawów. Ewentualne dolegliwości wynikają z choroby podstawowej. Mogą obejmować przewlekłe zmęczenie, utratę apetytu, nudności, świąd skóry, ból lub dyskomfort w prawym podżebrzu, ciemne zabarwienie moczu, jasny stolec oraz zażółcenie skóry i białek oczu [1].

Pilnej pomocy medycznej wymaga żółtaczka, czyli zażółcenie skóry lub białek oczu, zwłaszcza z ciemnym moczem i jasnym stolcem [7]. Gorączka, dreszcze, silny lub utrzymujący się ból brzucha, nudności i wymioty mogą wskazywać na zablokowanie lub zakażenie dróg żółciowych bądź inne ostre schorzenie wątroby, pęcherzyka żółciowego lub trzustki [8]. Natychmiastowej oceny wymagają również zaburzenia świadomości, skłonność do krwawień, gwałtowne osłabienie lub podejrzenie przedawkowania leku.

Badanie GGTP wykonuje się z próbki krwi żylnej, zwykle pobranej z żyły łokciowej. Punkt pobrań krwi może zalecić przyjście na czczo lub w godzinach porannych, ale przygotowanie zależy od procedur danego laboratorium i zleconego panelu. Na wynik mogą wpływać alkohol, palenie, posiłek, niektóre leki i suplementy, dlatego przed pobraniem trzeba stosować się do otrzymanych instrukcji i przekazać lekarzowi pełną listę preparatów [1].

Badanie GGTP jest badaniem wchodzącym w skład szerszej diagnostyki laboratoryjnej i w diagnostyce chorób wątroby nie powinno być oceniane w oderwaniu od innych parametrów. Interpretacja wyników badania GGTP najczęściej obejmuje ALT, AST, fosfatazę zasadową, bilirubinę, albuminę i parametry krzepnięcia. Gdy fosfataza alkaliczna jest podwyższona razem z GGTP, zwiększa się prawdopodobieństwo, że nieprawidłowość pochodzi z wątroby lub dróg żółciowych, a nie z kości [2]. ACG wskazuje, że GGTP może służyć jako badanie potwierdzające wątrobowe pochodzenie podwyższonej fosfatazy zasadowej [3].

Dalsza diagnostyka chorób wątroby może obejmować powtórzenie prób wątrobowych, morfologię, badania w kierunku wirusowego zapalenia wątroby, ocenę gospodarki żelazowej, testy autoimmunologiczne oraz USG jamy brzusznej. Znaczenie ma wzorzec nieprawidłowości: przewaga ALT i AST częściej sugeruje uszkodzenie komórek wątrobowych, natomiast równoczesny wzrost fosfatazy zasadowej, bilirubiny i aktywności GGTP kieruje uwagę na cholestazę lub choroby dróg żółciowych. Prawidłowe ALT i AST nie wykluczają jednak przewlekłej choroby wątroby, dlatego lekarz uwzględnia również czynniki metaboliczne, ilość spożywanego alkoholu, przyjmowane leki i wyniki badań obrazowych. W zależności od wzorca wyników lekarz może rozważyć inne badania obrazowe, takie jak rezonans dróg żółciowych lub tomografia komputerowa. Izolowane podwyższone GGTP, utrzymujące się mimo usunięcia możliwej przyczyny, również wymaga dalszej diagnostyki. Kontrolne badanie GGTP powinno być wykonane w terminie ustalonym indywidualnie, ponieważ nie ma jednego właściwego odstępu dla wszystkich pacjentów [4]. Przy niewielkich zaburzeniach lekarz może najpierw powtórzyć panel, natomiast objawy alarmowe lub narastające nieprawidłowości przyspieszają dalsze postępowanie.