Bulgotanie w brzuchu i wodnista biegunka — co oznaczają i kiedy do lekarza?

• Odgłosy jelitowe powstają, gdy ruchy perystaltyczne przesuwają gaz, płyny i resztki pokarmowe przez jelita.
• Częste bulgotanie w brzuchu i wodnista biegunka mogą mieć różne przyczyny: infekcje przewodu pokarmowego, nietolerancje pokarmowe, alergie pokarmowe, stres, zespół jelita drażliwego albo choroby zapalne jelit.
• Najczęstszą przyczyną nagłej wodnistej biegunki jest zakażenie jelitowe lub zatrucie pokarmowe; objawy po skażonej żywności mogą pojawić się po kilku godzinach albo dopiero po kilku dniach [2].
• U dziecka szczególną uwagę należy zwrócić na prawidłowe nawodnienie organizmu, częste oddawanie moczu, senność, suche usta, ogólne osłabienie i płacz bez łez [3].
• Reakcje alergiczne na pokarm, nietolerancje, nagłe zwiększenie ilości błonnika i produkty fermentujące mogą powodować nawracające bulgotanie w brzuchu, głośne burczenie i wodnistą biegunkę po konkretnych produktach.
• Pilna konsultacja lekarska jest potrzebna przy krwi w stolcu, silnym wystąpieniu dolegliwości bólowych, wysokiej gorączce, odwodnieniu, utracie masy ciała, narastającym osłabieniu albo podejrzeniu SIBO lub choroby zapalnej jelit [2].

Po podróży pomocny może być też tekst o tym, kiedy lekarz może rozważyć leczenie problemu takiego jak biegunka podróżnych.

Bulgotanie w brzuchu to potoczne określenie odgłosów pracy jelit. Głośne dźwięki i głośne odgłosy pojawiają się, gdy w jelitach przesuwają się płyny, powietrze oraz treści pokarmowe. U części osób bulgotanie w brzuchu występuje sporadycznie, na przykład po ostatnim posiłku, wypiciu gazowanych napojów albo zjedzeniu dużej ilości produktów wzdymających. Należy pamiętać, że jest to naturalny efekt działania organizmu.

Wodnista biegunka oznacza oddawanie bardzo luźnych stolców, zwykle częściej niż normalnie. Jeśli jednocześnie występuje przelewanie w brzuchu, skurcze jelit, bóle brzucha i uczucie pełności, przyczyną tego może być nadmiar gazów, przyspieszona motoryka jelit albo stan zapalny w obrębie przewodu pokarmowego. Objawy zależą od przyczyny, wieku, nawodnienia i chorób towarzyszących.

Najczęstsze przyczyny bulgotania w brzuchu można podzielić na infekcyjne, dietetyczne, czynnościowe i zapalne. Infekcja lub zatrucie pokarmowe często zaczynają się nagle, po kontakcie z osobą chorą, skażoną żywnością albo wodą. Źródłem zakażenia mogą być bakterie, wirusy lub pasożyty (np. giardioza), które nasilają pracę jelit i mogą powodować gromadzenie płynu w ich świetle.

Drugą grupą są nietolerancje pokarmowe. Nietolerancja laktozy może wywoływać burczenie w brzuchu, ból żołądka, wzdęcia, gazy w jelitach, nudności i biegunkę po spożyciu produktów mlecznych, ponieważ niestrawiona laktoza trafia dalej do jelita grubego [4]. Podobny mechanizm mogą dawać słodziki, rośliny strączkowe, kapusta, bardzo tłuste dania i produkty bogate w fermentujące węglowodany.

Trzecią grupą są alergie pokarmowe. Mogą obejmować przewód pokarmowy i powodować bóle brzucha, wymioty, biegunkę oraz dyskomfort po kontakcie z alergenem [5]. W przypadku wystąpienia objawów po białkach mleka krowiego, jajach, orzechach, pszenicy lub rybach nie należy samodzielnie prowadzić długiej diety eliminacyjnej; decyzja o ich eliminacji powinna uwzględniać bezpieczeństwo żywieniowe.

Najczęstsze choroby układu pokarmowego związane z biegunką i przelewaniem nie zawsze zaczynają się ostro. Zespół jelita drażliwego, czyli irritable bowel syndrome, może powodować nawracające bóle brzucha, zmianę rytmu wypróżnień, zaparcia lub luźne stolce, uczucie przelewania i bulgotanie w brzuchu bez uchwytnego stanu zapalnego [7]. W zespole jelita drażliwego IBS kluczową rolę odgrywa wywiad, ale rozpoznanie wymaga wykluczenia objawów alarmowych. Zespół jelita drażliwego nie powinien być rozpoznawany wyłącznie na podstawie przelewania lub biegunki bez oceny całego obrazu dolegliwości [7].

Inne choroby jelit wymagają dokładniejszej diagnostyki. Choroba Leśniowskiego-Crohna może powodować biegunkę, skurcze, bóle brzucha i utratę masy ciała [8]. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz wrzodziejące zapalenie jelit częściej kojarzą się z biegunką, bólem brzucha i obecnością krwi w stolcu [9]. Choroba Leśniowskiego-Crohna należy do nieswoistych chorób zapalnych jelit, które nie są tym samym co zespół jelita drażliwego.

Lekarz może brać pod uwagę także celiakię, chorobę wrzodową, zaburzenia pracy trzustki, zapalne choroby jelit oraz inne nieswoiste zapalenia jelit. Celiakia może wiązać się z przewlekłą biegunką, wzdęciami, niedoborami i zniszczeniem kosmków jelitowych, a u dzieci z problemami wzrastania [10].

W diagnostyce różnicowej warto pamiętać także o SIBO, czyli zespole rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego. SIBO nie jest rozpoznaniem na podstawie samego przelewania, ale może dawać nieswoiste objawy, takie jak wzdęcia, gazy, ból lub dyskomfort brzucha oraz biegunka [11].

Bulgotanie w brzuchu po jedzeniu często wynika z tego, że zachodzi trawienie i jelita przesuwają treści pokarmowe dalej. Głośne bulgotanie w brzuchu oraz głośne przelewanie może nasilać się po pośpiesznym jedzeniu, połykaniu powietrza, napojach gazowanych, dużej ilości tłuszczu albo słodyczy z alkoholami cukrowymi.

Bulgotanie i przelewanie w nocy bywa skutkiem późnej kolacji, niestrawności, refluksu albo pobudzonej pracy jelit. Jeśli nie towarzyszą temu silne bóle brzucha, gorączka, chudnięcie czy krwawienie, samo przelewanie w żołądku zwykle nie stanowi powodu do paniki. Niektóre osoby mogą doświadczać bulgotania pod wpływem stresu, bo napięcie emocjonalne wpływa na ich motorykę jelit. Stres nie działa u każdego tak samo: u części pacjentów może przyspieszać pracę przewodu pokarmowego, a u innych nasilać skurcze, uczucie pełności albo zaparcia. Hormony stresu spowalniają proces trawienia w organizmie.

Jeśli jednak bulgotanie w brzuchu i wodnista biegunka utrudniają codzienne funkcjonowanie, wracają przez dłuższy czas albo pojawiają się bez wyraźnego czynnika, warto skonsultować problem i nie sprowadzać go wyłącznie do stylu życia. U pacjentów z zespołem jelita drażliwego pomocne bywają elementy leczenia ukierunkowane na oś jelita-mózg, w tym psychoterapia jelitowa i techniki redukcji stresu, jeśli lekarz uzna je za właściwe [7].

Bulgotanie w brzuchu i wodnista biegunka u dziecka wymagają większej ostrożności niż u dorosłego, bo dzieci szybciej tracą płyny. Wodnista biegunka u dziecka połączona z wymiotami, gorączką i niechęcią do picia zwiększa ryzyko odwodnienia. Rodzice powinni obserwować rzadsze oddawanie moczu, suche usta, senność, zapadnięte oczy, płacz bez łez i wyraźne osłabienie [3].

Jeżeli dziecko doświadcza bulgotania po konkretnych produktach, możliwych przyczyn jest kilka: infekcja, nietolerancja laktozy, reakcje alergiczne na pokarm, zmiana diety, pasożyty lub zaburzenia flory bakteryjnej po antybiotykoterapii. Alergie pokarmowe u małych dzieci mogą dawać nie tylko biegunkę, ale też wysypkę, obrzęk, wymioty lub objawy oddechowe [5].

Przy małym dziecku z wodnistą biegunką nie należy samodzielnie dobierać leków przeciwbiegunkowych. Podstawą jest nawadnianie doustne i szybka ocena, czy dziecko nie wymaga pilnej pomocy [1]. Co na biegunkę u 1,5-rocznego dziecka? Najbezpieczniej: płyny w małych porcjach i kontakt z pediatrą, jeśli stan dziecka budzi niepokój.

Po ustąpieniu ostrej biegunki warto wracać do normalnego jedzenia stopniowo. Dieta bogata w błonnik jest ważna dla zdrowia jelit, ale nagłe zwiększenie ilości otrębów, strączków, surowych warzyw lub produktów pełnoziarnistych może nasilić fermentację, gazy i bulgotanie w brzuchu. Lepiej zwiększać błonnik powoli i obserwować tolerancję, szczególnie gdy wcześniej występowało przelewanie w jelitach lub zespół jelita drażliwego.

Kiszonki i inne produkty fermentowane mogą wpływać na mikrobiotę jelitową, dlatego u części osób wspierają różnorodność flory bakteryjnej [14]. Nie oznacza to jednak, że kiszonki automatycznie zmniejszą bulgotanie u każdego pacjenta; przy aktywnej biegunce, wzdęciach lub nietolerancji histaminy mogą nasilać dyskomfort, więc najlepiej wprowadzać je małymi porcjami.

Zioła, takie jak mięta i rumianek, mogą być traktowane wyłącznie jako wsparcie łagodnego dyskomfortu, a nie jako leczenie biegunki. Olejek miętowy w kapsułkach dojelitowych ma dane dotyczące krótkotrwałego łagodzenia objawów IBS u dorosłych [15]. Rumianek jest opisywany w literaturze jako roślina o potencjale przeciwzapalnym i rozkurczowym, ale nie zastępuje nawodnienia, diagnostyki ani leków zaleconych przez lekarza [16].

Z lekarzem należy skonsultować bulgotanie w brzuchu i wodnistą biegunkę, jeśli objawy utrzymują się kilka dni, szybko narastają albo towarzyszą im inne niepokojące objawy. Do alarmów należą: obecność krwi w stolcu, wysoka gorączka, silne bóle brzucha, częste wymioty, objawy odwodnienia, zawroty głowy, zmniejszona ilość moczu, utrata masy ciała i przewlekłe zmęczenie [2].

Pilna konsultacja lekarska jest szczególnie ważna u niemowląt, małych dzieci, kobiet w ciąży, seniorów i osób z chorobami przewlekłymi. Szczególną uwagę należy zwrócić również na ból po lewej stronie lub ból w prawym dole brzucha, jeśli jest ostry, narasta, budzi ze snu albo nie pozwala normalnie się poruszać.