Wirus HPV – objawy, diagnostyka, profilaktyka i szczepienie

Obecność wirusa HPV nie oznacza jednak, że u danej osoby rozwinie się nowotwór. Kluczowe znaczenie mają jego typ, czas utrzymywania się infekcji, wyniki badań profilaktycznych oraz indywidualne czynniki stanu zdrowia. Profilaktyka obejmuje szczepienie przeciw HPV, ograniczanie ryzyka transmisji i regularne badania przesiewowe.

• Wirus brodawczaka ludzkiego HPV obejmuje liczną grupę wirusów zakażających nabłonek skóry i błon śluzowych.
• Zakażenie HPV może przebiegać bezobjawowo i zostać wykryte dopiero podczas badania przesiewowego.
• Typy niskiego ryzyka mogą wywoływać brodawki narządów płciowych, określane jako kłykciny kończyste.
• Przetrwałe zakażenie onkogennymi typami HPV zwiększa ryzyko zmian przedrakowych i raka szyjki macicy.
• Test HPV HR wykrywa materiał genetyczny wirusa o wysokim ryzyku onkogennym w próbce pobranej z szyjki macicy.
• Szczepienia przeciw HPV chronią przed typami wirusa objętymi daną szczepionką, ale nie służą do leczenia już istniejącej infekcji.
• Prezerwatywy zmniejszają ryzyko zakażenia, lecz nie zapewniają pełnej ochrony, ponieważ HPV może zajmować skórę nieosłoniętą prezerwatywą.

Więcej informacji dotyczących profilaktyki znajdziesz w artykule Szczepienie przeciw HPV. Nieprawidłowy wynik badania, zmiany w okolicach intymnych lub niepokojące krwawienie można omówić podczas konsultacji z ginekologiem online.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Zdrowie intymne.

• Wirus HPV

Human papillomavirus, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, należy do rodziny papillomawirusów. Nazwa HPV odnosi się do grupy około 200 znanych typów wirusa, które mogą zakażać skórę, narządy płciowe, okolicę odbytu oraz błony śluzowe jamy ustnej i gardła [1].

Do zakażenia wirusem HPV dochodzi wtedy, gdy patogen wnika do komórek nabłonka przez drobne uszkodzenia skóry lub błon śluzowych. Układ odpornościowy w większości przypadków kontroluje infekcję. Według CDC około 9 na 10 zakażeń genitalnych ustępuje samoistnie w ciągu dwóch lat, nie powodując problemów zdrowotnych [2].

Nie oznacza to jednak, że każdy dodatni wynik można zignorować. Jeżeli zakażenie HPV utrzymuje się przez długi czas, zwłaszcza w przypadku typów o wysokim ryzyku onkogennym, może po latach doprowadzić do nieprawidłowych zmian komórkowych.

Typy HPV dzieli się przede wszystkim ze względu na ich potencjał onkogenny.

Typy nieonkogenne, nazywane również typami niskiego ryzyka, mogą powodować zmiany skórne i brodawki płciowe, ale nie są główną przyczyną raka szyjki macicy. Typy HPV 6 i 11 odpowiadają za większość kłykcin kończystych [3].

Kłykciny kończyste mogą występować na sromie, wargach sromowych, przy wejściu do pochwy, na prąciu, mosznie lub wokół odbytu. Niekiedy zmiany pojawiają się także w obrębie jamy ustnej albo gardła.

Wirus HPV przenosi się głównie poprzez kontakt bezpośredni skóry lub błon śluzowych podczas aktywności seksualnej. Zarażenie wirusem HPV może nastąpić podczas kontaktów waginalnych, analnych i oralnych, również wtedy, gdy osoba zakażona nie ma widocznych objawów [2].

Do transmisji nie jest konieczny stosunek z penetracją. Wystarczyć może bezpośredni kontakt okolic intymnych. Ryzyko zakażenia wzrasta wraz z liczbą partnerów seksualnych, ale infekcję HPV może rozpoznać także osoba, która miała tylko jednego partnera.

Duża liczba osób aktywnych seksualnie ma kontakt z HPV w pewnym momencie życia. Nie świadczy to o niewierności ani nie pozwala określić, kiedy dokładnie doszło do zakażenia. Wirus może pozostawać niewykryty przez długi czas, dlatego dodatni wynik u jednego z partnerów nie wskazuje automatycznie na niedawne zakażenie.

Najczęstszy przebieg zakażenia HPV jest bezobjawowy. Niektóre infekcje można wykryć dopiero za pomocą testu HPV lub podczas badania ginekologicznego.

Kłykciny kończyste to brodawki narządów płciowych, które mogą mieć postać pojedynczych lub mnogich grudek. Bywają płaskie, wyniosłe, małe albo zlewają się w większe zmiany przypominające powierzchnią kalafior. Lekarz często może rozpoznać je na podstawie wyglądu, choć nietypowe zmiany mogą wymagać dodatkowej diagnostyki [2].

Zmiany nie zawsze są widoczne gołym okiem. Mogą znajdować się wewnątrz pochwy, na szyjce macicy albo w kanale odbytu. Objawy skórne bywają związane ze świądem, pieczeniem, podrażnieniem lub dyskomfortem, ale mogą też nie powodować żadnych dolegliwości.

Objawy HPV związane z kłykcinami mogą pojawić się po kilku tygodniach lub miesiącach od ekspozycji, a czasami znacznie później. Sama obserwacja momentu pojawienia się brodawek nie pozwala więc wiarygodnie ustalić czasu zakażenia ani źródła infekcji.

Przetrwałe zakażenie wirusem HPV o wysokim ryzyku onkogennym jest główną przyczyną raka szyjki macicy. Prawie wszystkie przypadki tego nowotworu są związane z infekcją wysokoonkogennymi typami HPV, a HPV 16 i 18 odpowiadają łącznie za około 70% zachorowań na świecie [3].

Proces rozwoju nowotworu trwa zazwyczaj wiele lat. Zanim dojdzie do raka szyjki macicy, mogą rozwinąć się zmiany przednowotworowe, które można wykryć podczas badań profilaktycznych. Dodatni test HPV nie oznacza zatem rozpoznania raka. Informuje jedynie, że wykryto typ wirusa wymagający postępowania zgodnego z wynikiem testu i obowiązującymi zaleceniami.

HPV może powodować także inne choroby nowotworowe. Nowotwór związany z HPV może rozwinąć się w obrębie odbytu, sromu, pochwy, prącia oraz części ustnej gardła. Ryzyko rozwoju nowotworu dotyczy obu płci, dlatego szczepienie przeciw HPV zaleca się zarówno dziewczętom, jak i chłopcom.

Test HPV HR jest badaniem molekularnym wykrywającym DNA lub RNA wysokoonkogennych typów wirusa w materiale pobranym z szyjki macicy. Badanie pozwala wykryć infekcję jeszcze zanim pojawią się nieprawidłowe komórki lub objawy [5].

W polskim Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy test HPV HR jest podstawowym badaniem przesiewowym dla kobiet w wieku 25–64 lat. Materiał pobiera ginekolog lub położna za pomocą specjalnej szczoteczki. Jeżeli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tej samej próbki można wykonać cytologię na podłożu płynnym, bez konieczności ponownego pobierania wymazu [5].

Test HPV odpowiada na pytanie, czy w komórkach szyjki macicy znajduje się materiał genetyczny wirusa wysokiego ryzyka. Badanie cytologiczne ocenia natomiast wygląd komórek i wykrywa zmiany, które mogą być następstwem infekcji.

Dodatni test HPV nie jest równoznaczny ze zmianą przedrakową. Kolejne badanie lub dalsze postępowanie zależy między innymi od wykrytego typu HPV, wyniku cytologii, wieku pacjentki oraz wcześniejszych wyników. Nie należy samodzielnie interpretować dodatniego wyniku jako rozpoznania nowotworu.

Nie ma leku, który usuwałby z organizmu wszystkie typy HPV. Postępowanie dotyczy następstw infekcji: kłykcin kończystych, zmian przedrakowych lub innych nieprawidłowości.

Kłykciny kończyste mogą być leczone preparatami miejscowymi dobranymi przez lekarza albo usuwane metodami zabiegowymi. Wybór zależy od liczby, wielkości i położenia zmian, stanu zdrowia pacjenta, ciąży oraz wcześniejszego leczenia. Nawet po usunięciu brodawek mogą wystąpić nawroty, ponieważ terapia zmian nie zawsze oznacza natychmiastową eliminację infekcji [2].

Zmiany przedrakowe szyjki macicy wymagają dalszej diagnostyki i, zależnie od stopnia zaawansowania, obserwacji albo leczenia zabiegowego. Wczesne wykrycie nieprawidłowości pozwala rozpocząć odpowiednie postępowanie zanim rozwinie się rak szyjki macicy.

Szczepionka HPV zapobiega zakażeniom typami wirusa zawartymi w preparacie. Nie leczy jednak już istniejącej infekcji HPV ani zmian wywołanych przed szczepieniem [6].

Największą korzyść daje szczepienie wykonane przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, zanim dojdzie do kontaktu z wirusem. Szczepienie może mieć znaczenie również u osób dorosłych, które rozpoczęły współżycie, ponieważ wcześniejszy kontakt z jednym typem HPV nie oznacza zakażenia wszystkimi typami objętymi szczepionką.

W Polsce powszechny program bezpłatnych szczepień przeciwko HPV obejmuje dzieci po ukończeniu 9 roku życia do ukończenia 14 roku życia. Szczepienie jest dostępne dla dziewcząt i chłopców, a w programie stosuje się schemat dwóch dawek. Dziecko można zapisać między innymi przez Internetowe Konto Pacjenta lub aplikację mojeIKP [7].

Szczepionki przeciw HPV nie zawierają żywego wirusa i nie mogą wywołać zakażenia HPV. Najczęstsze działania niepożądane obejmują ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia, ból głowy i przejściowe złe samopoczucie. Szczepienia nie wykonuje się w przypadku ciężkiej reakcji nadwrażliwości po wcześniejszej dawce lub na składniki preparatu. Przy ostrej chorobie z gorączką termin szczepienia może zostać przesunięty [6].

Profilaktyka HPV opiera się na kilku uzupełniających się działaniach:

• szczepieniu przeciwko HPV zgodnie z wiekiem i indywidualnymi wskazaniami,
• wykonywaniu badań profilaktycznych szyjki macicy,
• stosowaniu prezerwatyw lub barier podczas kontaktów seksualnych,
• ograniczaniu liczby partnerów seksualnych,
• konsultowaniu nowych zmian skórnych lub nieprawidłowych krwawień.

Prawidłowo stosowane prezerwatywy zmniejszają ryzyko zakażenia i transmisji HPV, ale nie eliminują go całkowicie. Wirus może przenosić się poprzez kontakt bezpośredni ze skórą okolic, których prezerwatywa nie osłania [2].

Warto pamiętać, że szczepienia przeciw HPV chronią przed zakażeniami objętymi preparatem, lecz nie zastępują badań przesiewowych. Także osoby zaszczepione powinny korzystać z programu profilaktyki raka szyjki macicy zgodnie z obowiązującymi zasadami.