Tabletka dzień po bez recepty – jak wygląda dostęp w Polsce?

Tabletka dzień po jest przeznaczona do stosowania po niezabezpieczonym stosunku płciowym lub niepowodzeniu użytej metody antykoncepcji. Działanie antykoncepcji awaryjnej polega przede wszystkim na zahamowaniu lub opóźnieniu owulacji. Nie są to tabletki wczesnoporonne i nie przerywają istniejącej ciąży [1–3].

• Lewonorgestrel należy przyjąć możliwie szybko, nie później niż 72 godziny po stosunku [2].
• Octan uliprystalu można zastosować nie później niż 120 godzin, czyli pięć dni po stosunku [3].
• Tabletka dzień po nie daje stuprocentowej gwarancji zapobieżenia ciąży i nie chroni podczas kolejnych stosunków w tym samym cyklu.
• Antykoncepcja awaryjna nie chroni przed HIV ani innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową [1, 2].
• Wydanie leku w ramach pilotażu aptecznego wymaga konsultacji i wystawienia recepty farmaceutycznej. Nie jest to sprzedaż OTC.
• Pilotaż apteczny został przedłużony do 30 czerwca 2028 r. i obejmuje apteki, które zawarły umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia [4, 5].

Informacje o tym, kiedy można wziąć tabletkę dzień po, należy odnieść do rodzaju preparatu, czasu od stosunku i fazy cyklu miesiączkowego. Regularne metody antykoncepcji opisano w osobnym dziale.

Antykoncepcję awaryjną stosuje się po zdarzeniu, które może prowadzić do niechcianej ciąży. Może to być niezabezpieczony stosunek seksualny, pęknięcie lub zsunięcie prezerwatywy, pominięcie tabletki stosowanej regularnie albo inne niepowodzenie zabezpieczenia.

Stosowanie antykoncepcji awaryjnej ma ograniczyć ryzyko ciąży po konkretnym zdarzeniu. Tabletka nie zastępuje metody używanej regularnie i nie zapewnia ochrony podczas kolejnych stosunków w ciągu jednego cyklu miesiączkowego. Nie zabezpiecza też przed chorobami przenoszonymi drogą płciową [1, 2].

Doustna tabletka nie jest jedynym rozwiązaniem. WHO wskazuje, że wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią jest najskuteczniejszą metodą antykoncepcji awaryjnej [1]. Jej założenie wymaga jednak kwalifikacji i procedury medycznej.

Dwa podstawowe rodzaje tabletek dzień po zawierają lewonorgestrel albo octan uliprystalu. Różnią się dopuszczalnym czasem zastosowania, mechanizmem farmakologicznym, interakcjami i zasadami dalszej antykoncepcji.

Preparat z lewonorgestrelem, którego przykładem jest tabletka Escapelle, należy przyjąć możliwie szybko, najlepiej w ciągu pierwszych 12 godzin, jednak nie później niż po 72 godzinach [2]. Tabletka ellaOne zawiera octan uliprystalu i jest przeznaczona do zastosowania nie później niż 120 godzin po stosunku [3]. Są to przykłady nazw handlowych, a wybór nie powinien opierać się wyłącznie na nazwie produktu.

W przypadku octanu uliprystalu znaczenie mają interakcje z progestagenami. Nie należy samodzielnie łączyć preparatu z octanem uliprystalu z antykoncepcją awaryjną zawierającą lewonorgestrel [3]. Porównanie właściwości preparatów przedstawia artykuł Escapelle czy ellaOne.

• Lewonorgestrel: jak najszybciej, nie później niż 72 godziny po niezabezpieczonym stosunku płciowym [2].
• Octan uliprystalu: jak najszybciej, nie później niż 120 godzin po niezabezpieczonym stosunku seksualnym [3].

Granice 72 i 120 godzin oznaczają najpóźniejszy dopuszczalny czas, a nie okres, przez który warto czekać. Jej skuteczność zależy między innymi od momentu owulacji, dlatego tabletkę awaryjną należy przyjąć możliwie szybko.

Preparat może być zastosowany w każdym dniu cyklu miesiączkowego, o ile wcześniej uwzględniono możliwość istniejącej ciąży. Jeżeli miesiączka była już opóźniona, doszło do kilku stosunków bez zabezpieczenia albo nie wiadomo, kiedy zaczęło się ryzyko, trzeba przekazać te informacje lekarzowi lub farmaceucie. Więcej o ograniczeniach opisuje artykuł czy tabletka dzień po może nie zadziałać.

Tabletka dzień po jest dostępna w Polsce na receptę, ale w określonych sytuacjach nie musi to być recepta od lekarza. W aptece ogólnodostępnej uczestniczącej w pilotażu receptę na antykoncepcję awaryjną zawierającą octan uliprystalu może wystawić farmaceuta po przeprowadzeniu konsultacji [4, 5].

Jeżeli kwalifikacja potwierdzi zasadność zastosowania leku, receptę wystawi farmaceuta, a wydanie leku nastąpi na podstawie recepty farmaceutycznej. Samo zgłoszenie się do apteki nie gwarantuje wystawienia recepty ani otrzymania określonego produktu. Dostępność zależy również od udziału apteki w programie i jej bieżącego zaopatrzenia.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie programu pilotażowego zostało zmienione w 2026 r., a realizację programu przedłużono do 30 czerwca 2028 r. Apteki uczestniczą dobrowolnie i zawierają odrębne umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia [4, 5]. Warto wcześniej sprawdzić aktualny wykaz placówek.

Przed zastosowaniem należy wymienić wszystkie przyjmowane leki i preparaty ziołowe. Karbamazepina, fenytoina, ryfampicyna, ryfabutyna, efawirenz i preparaty z dziurawcem mogą zmniejszać stężenie oraz skuteczność tabletek. Znaczenie może mieć ich stosowanie także w ciągu poprzednich czterech tygodni [2, 3].

Octan uliprystalu nie powinien być łączony z lewonorgestrelem. Preparaty z octanem uliprystalu nie są również zalecane między innymi przy ciężkiej astmie leczonej doustnymi glikokortykosteroidami [3]. Zaburzenia wchłaniania mogą wpływać na ich skuteczność.

Jeżeli miesiączka była opóźniona już przed przyjęciem leku albo występują objawy ciąży, należy ją wcześniej wykluczyć. Tabletki dzień po nie przerywają istniejącej ciąży. Podczas karmienia piersią trzeba sprawdzić zalecenia dla konkretnej substancji, ponieważ wymagany czas przerwy w karmieniu różni się między produktami [2, 3].

Możliwe skutki uboczne obejmują nudności, ból głowy, ból brzucha lub podbrzusza, zmęczenie, zawroty głowy, tkliwość piersi i zmiany kolejnego krwawienia [2, 3]. U większości kobiet objawy mają charakter przemijający, ale ich rodzaj i nasilenie są indywidualne.

Po zastosowaniu mogą wystąpić zaburzenia cyklu miesiączkowego: krwawienie może rozpocząć się wcześniej lub później i różnić się od zwykłej miesiączki. Częstsze stosowanie antykoncepcji awaryjnej może zwiększać częstość takich przejściowych zmian, lecz dostępne dane nie wskazują na trwałe pogorszenie płodności [1–3].

Jeżeli w ciągu trzech godzin od przyjęcia leku wystąpią wymioty, ChPL obu substancji wskazują na potrzebę przyjęcia kolejnej tabletki [2, 3]. Dalsze postępowanie najlepiej od razu uzgodnić z farmaceutą lub lekarzem.

Po lewonorgestrelu ciążę należy wykluczyć, jeśli miesiączka opóźnia się o ponad pięć dni, jest nietypowa lub pojawiają się objawy ciąży [2]. W przypadku octanu uliprystalu test jest wskazany między innymi przy opóźnieniu przekraczającym siedem dni [3]. Silny jednostronny ból podbrzusza, omdlenie lub obfite krwawienie wymagają pilnej konsultacji ze względu między innymi na konieczność wykluczenia ciąży pozamacicznej.

Tabletka nie chroni podczas kolejnych stosunków w obrębie jednego cyklu miesiączkowego. Po kolejnym stosunku bez zabezpieczenia ponownie istnieje ryzyko niechcianej ciąży, dlatego trzeba stosować odpowiednią metodę barierową zgodnie z informacją o produkcie [2, 3].

Po lewonorgestrelu można rozpocząć lub kontynuować antykoncepcję hormonalną, przestrzegając zasad dodatkowego zabezpieczenia [2]. Regularna metoda antykoncepcji powinna zostać dobrana indywidualnie.

Progestagen zastosowany zbyt wcześnie może osłabić zdolność uliprystalu do opóźniania owulacji. WHO zaleca odczekać 5 pełnych dni i rozpocząć lub wznowić metodę zawierającą progestagen szóstego dnia po przyjęciu uliprystalu. W czasie oczekiwania oraz do uzyskania skuteczności wybranej metody należy stosować prezerwatywę albo powstrzymać się od stosunków [1]. Należy uwzględnić aktualną informację o konkretnym produkcie oraz zalecenie lekarza lub farmaceuty.