Świerzb norweski – objawy, przyczyny i leczenie

Świerzb norweski wymaga szybkiej oceny lekarskiej. Rzadkość występowania i słaby świąd mogą opóźniać rozpoznanie. Bezpośredni kontakt skóra do skóry nie musi być długotrwały, a zakażenie może szerzyć się poprzez kontakt z pościelą, odzieżą, ręcznikami i meblami [1].

• Świerzb norweski jest zakaźną chorobą skóry wywołaną masywnym namnażaniem Sarcoptes scabiei w zrogowaciałym naskórku.
• Świerzb norweski powoduje rozległe łuski, hiperkeratotyczne płytki, pęknięcia i zmiany pod paznokciami; silny świąd skóry może nie występować.
• Szczególnie narażona jest grupa pacjentów osób z osłabionym układem odpornościowym, a także osoby starsze, pacjenci onkologiczni i osoby z demencją, zespołem Downa lub ograniczoną możliwością drapania.
• Leczenie świerzbu norweskiego zwykle łączy leki miejscowe z doustnymi preparatami przeciwpasożytniczymi, a w cięższych przypadkach może wymagać leczenia szpitalnego [2].
• Postępowaniem trzeba objąć chorego, bliskie kontakty i otoczenie; rzeczy nienadające się do prania zamyka się na co najmniej 72 godziny.

Więcej o drogach transmisji wyjaśnia artykuł Czy świerzb jest zaraźliwy.

Świerzb jest chorobą pasożytniczą człowieka. Samica świerzbowca ludzkiego drąży tunele w postaci nor świerzbowcowych w warstwie rogowej naskórka i składa jaja. Z jaj wykluwają się larwy, które przechodzą dalszy cykl rozwojowy na skórze organizmu żywiciela [3].

W większości przypadków głównym objawem świerzbu klasycznego jest świąd nasilający się w godzinach nocnych lub po gorącej kąpieli [5]. Mogą pojawić się drobne grudki i przeczosy. Swędzące grudki sprzyjają drapaniu, a to prowadzi do powstania zadrapań. Krótkie podanie ręki zwykle nie wystarcza do zakażenia. W przypadku świerzbu norweskiego odpowiedź układu jest niewystarczająca: układ odpornościowy nie hamuje namnażania roztoczy. Pasożyty zajmują duże obszary i znajdują się w złuszczającym naskórku, dlatego świerzb norweski przenosi się łatwiej niż świerzb klasyczny, nawet przez krótki kontakt lub skażenie przedmiotów codziennego użytku [4].

W odróżnieniu od klasycznego świerzbu kluczowym objawem są rozległe, szare, żółtawe lub rumieniowe płytki pokryte grubą łuską. Zmiany skórne najczęściej pojawiają się na dłoniach, nadgarstkach, łokciach, kolanach i podeszwach stóp; zajęte bywają też przestrzenie międzypalcowe. Mogą też występować w innych częściach ciała: pod paznokciami, na tułowiu, szyi i twarzy. Owłosiona skóra głowy również może być objęta zmianami, a w skrajnych przypadkach zajęte jest niemal całe ciało. Pęknięcia i rany zwiększają ryzyko nadkażeń bakteryjnych [3].

U dorosłych klasyczny świerzb zwykle zajmuje ciało z wyjątkiem twarzy i owłosionej skóry głowy. Gdy rozwija się świerzb norweski, ta reguła nie obowiązuje. Zdjęcia świerzbu norweskiego pokazują wygląd łusek, ale nie potwierdzają rozpoznania. Pomocne może być również wyjaśnienie, jak wyglądają ugryzienia roztoczy, jednak świerzbowiec nie pozostawia typowych pojedynczych ugryzień.

Jego leczenie prowadzi lekarz. Świerzb norweski zwykle wymaga terapii skojarzonej. Leki doustne łączy się z lekami miejscowymi. Stosuje się permetrynę 5% na całym ciele oraz doustną iwermektynę; schemat zależy od nasilenia zmian. Kremy keratolityczne mogą zmiękczać zrogowaciałą warstwę naskórka i ułatwiać penetrację leku [2].

W niektórych zaleceniach alternatywą jest benzoesan benzylu, który może podrażniać uszkodzoną skórę. W zaawansowanych przypadkach świerzbu leki przeciwpasożytnicze podaje się wielokrotnie, a leczenie szpitalne ułatwia izolację. Benzoesan benzylu należy stosować wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza [6].

Leków miejscowych nie należy nakładać bezpośrednio po gorącej kąpieli. Skóra powinna być czysta, sucha i chłodna [3]. U małych dzieci, kobiet w ciąży i osób z przeciwwskazaniami odpowiednie leki dobiera się indywidualnie. Domowe eksperymenty nie zastępują odpowiedniego leczenia.

Postępowanie z osobami zakażonymi obejmuje też osoby, które miały kontakt z osobą chorą, pościelą, ubraniami lub meblami. Jednoczesne leczenie świerzbu u chorych i narażonych kontaktów pomaga uniknąć ponownego zakażenia. Pozwala to uniknąć rozprzestrzeniania infestacji [5].

Warto wiedzieć, że pościel, ubrania i ręczniki należy wyprać w temperaturze 60°C lub wyższej [7]. Zabawki pluszowe i rzeczy nienadające się do prania zamyka się w szczelnym worku foliowym na co najmniej 72 godziny. Roztocza zwykle nie przeżywają poza organizmem żywiciela dłużej niż 2–3 dni w temperaturze pokojowej [1]. Tekstylia można wyprasować gorącym żelazkiem [8]. W większości przypadków wystarcza odkurzanie; dezynfekcja przedmiotów nie wymaga specjalnych środków owadobójczych [1].

Świerzb bywa omawiany w kontekście zakażeń seksualnych, ponieważ bliski kontakt sprzyja transmisji. Nie szerzy się jednak wyłącznie podczas seksu: zakażenie może przechodzić także między domownikami, opiekunami i mieszkańcami placówek. Badania w kierunku innych zakażeń seksualnych lekarz rozważa na podstawie wywiadu [6].

Domowe sposoby na świerzb obejmują pranie, odkurzanie, dezynfekcję przedmiotów codziennego użytku, osobne ręczniki i ochronę skóry przed drapaniem. Olejek z drzewa herbacianego, maść siarkowa lub inne preparaty nie powinny zastępować terapii. Środki dostępne bez recepty nie mają potwierdzonej skuteczności, gdy występuje świerzb norweski [2].