Odporność po szczepieniu – jak się rozwija i jak długo utrzymuje?

• Szczepienie ochronne uczy układ odpornościowy rozpoznawania wybranego patogenu bez konieczności przechodzenia pełnoobjawowej choroby.
• Odporność po szczepieniu obejmuje nie tylko przeciwciała, lecz także pamięć limfocytów B i T.
• Ochrona może słabnąć z upływem czasu, a jej trwałość różni się między szczepionkami.
• Szczepienie przeciwko grypie powtarza się co sezon, ponieważ wirusy grypy zmieniają się, a odporność poszczepienna stopniowo maleje.
• Rutynowe oznaczanie przeciwciał po większości szczepień nie jest konieczne; wyjątki zależą od konkretnej choroby i sytuacji klinicznej.

Więcej o znaczeniu profilaktyki sezonowej wyjaśnia artykuł Dlaczego warto zaszczepić się na grypę?

Szczepionka dostarcza antygen lub informację potrzebną do jego wytworzenia. W odpowiedzi organizm uruchamia mechanizmy układu immunologicznego i tworzy swoistą odpowiedź immunologiczną. Powstają przeciwciała oraz populacje komórek pamięci, które mogą szybciej zareagować przy kolejnym kontakcie z patogenem [1].

Odporność organizmu nie jest więc równoznaczna wyłącznie z aktualnym stężeniem przeciwciał we krwi. Ważna jest także aktywność komórek odpornościowych, szczególnie limfocytów B i T. To dlatego spadek przeciwciał nie zawsze oznacza całkowitą utratę ochrony.

To, jak długo utrzymuje się odporność po szczepieniu, zależy od konkretnego preparatu. Niektóre szczepionki zapewniają ochronę przez wiele lat, inne wymagają dawek przypominających. Ochrona może słabnąć z upływem czasu, ponieważ zmniejsza się poziom przeciwciał, zmienia się odpowiedź układu immunologicznego albo ewoluuje sam patogen.

Znaczenie mają również wiek, choroby przewlekłe, leczenie immunosupresyjne i kompletność schematu szczepienia. Osoby starsze lub z obniżoną odpornością mogą wytworzyć słabszą odpowiedź. Terminy kolejnych dawek należy ustalać na podstawie aktualnego kalendarza szczepień i indywidualnych zaleceń, a nie wyłącznie na podstawie czasu, który upłynął od poprzedniej dawki.

Regularne szczepienia są szczególnie istotne wtedy, gdy ochrona stopniowo zanika lub patogen często się zmienia. Dawka przypominająca ponownie pobudza układ odpornościowy i może zwiększyć stężenie swoistych przeciwciał oraz aktywność komórek pamięci. Długotrwała ochrona przed ciężkim przebiegiem utrzymuje się powyżej roku.

Nie istnieje jeden uniwersalny test, który wiarygodnie określałby pełną odporność po każdym szczepieniu. Testy serologiczne mierzą wybrane przeciwciała, ale nie oceniają całej odpowiedzi komórkowej. Wyniku nie można więc automatycznie utożsamiać z pełną ochroną przed zakażeniem lub ciężkim przebiegiem choroby.

W przypadku SARS-CoV-2 testy serologiczne mogą wykrywać przeciwciała powstałe po zakażeniu lub szczepieniu. Ich wynik nie powinien jednak służyć do samodzielnego określania poziomu ochrony przed COVID-19 ani do podejmowania decyzji o potrzebie kolejnej dawki szczepionki [4].

Badania po szczepieniu wykonuje się rutynowo tylko w określonych sytuacjach, na przykład u wybranych osób po szczepieniu przeciw WZW B. Decyzję o badaniu i właściwym terminie powinien podejmować lekarz, ponieważ interpretacja zależy od rodzaju szczepionki, celu testu i stanu pacjenta.