PCOS i insulinooporność – związek, objawy i diagnostyka

• PCOS oraz insulinooporność mogą współistnieć, lecz nie są tym samym rozpoznaniem. U 30-40% kobiet z PCOS występuje upośledzenie tolerancji glukozy.
• PCOS może prowadzić do trudności z zajściem w ciążę, ponieważ u części pacjentek występują zaburzenia owulacji. Niepłodność nie dotyczy jednak każdej kobiety z PCOS [2].
• Przy insulinooporności podwyższone stężenie insuliny może stymulować produkcję androgenów w jajnikach. Nadmiar androgenów sprzyja trądzikowi, hirsutyzmowi i zaburzeniom owulacji [1,4].
• Diagnostyka zespołu policystycznych jajników opiera się na zestawie kryteriów klinicznych i laboratoryjnych oraz wykluczeniu innych przyczyn objawów.
• Ocena metaboliczna obejmuje gospodarkę węglowodanową, stężenia glukozy we krwi, profil lipidowy i ciśnienie tętnicze. Sam pomiar insuliny nie wystarcza do rozpoznania insulinooporności.
• Zmiana stylu życia jest ważnym elementem leczenia PCOS i insulinooporności. Metformina może poprawiać wrażliwość na insulinę przy wskazaniach metabolicznych, ale leczenie zawsze dobiera się indywidualnie [1].

Szersze zagadnienia związane z hormonami porządkuje dział gospodarka hormonalna. Szczegółowy poradnik żywieniowy znajduje się w osobnym artykule: Dieta w zespole policystycznych jajników.

• gospodarka hormonalna

Zespół Policystycznych Jajników (PCOS) to najczęstsze zaburzenie endokrynologiczne u kobiet w wieku rozrodczym i dotyczy kobiet w wieku rozrodczym, ale jego konsekwencje mogą utrzymywać się także później. Według WHO występuje u około 10–13% kobiet w wieku rozrodczym i jest jedną z głównych przyczyn zaburzeń owulacji oraz niepłodności [2]. Przyczyny zespołu policystycznych jajników nie są do końca poznane. Znaczenie mają czynniki genetyczne, zaburzenia hormonalne, nieprawidłowa regulacja osi podwzgórze–przysadka–jajnik oraz czynniki metaboliczne. Nazwa bywa myląca: obecność torbieli nie jest konieczna, a widoczne w badaniu ultrasonograficznym drobne pęcherzyki nie są typowymi torbielami [1,2].

U dorosłych rozpoznanie wymaga spełnienia co najmniej dwóch z trzech kryteriów: klinicznego lub biochemicznego hiperandrogenizmu, zaburzeń owulacji oraz obrazu policystycznych jajników w USG albo odpowiednio ocenionego stężenia AMH. Jednocześnie trzeba wykluczyć inne przyczyny, między innymi zaburzenia czynności tarczycy, hiperprolaktynemię i nieklasyczny wrodzony przerost nadnerczy. Gdy występują nieregularne miesiączki i hiperandrogenizm, USG nie zawsze jest potrzebne do potwierdzenia rozpoznania [1].

Do typowych objawów PCOS należą zaburzenia cyklu miesiączkowego — miesiączki rzadkie, nieregularne lub ich brak — zaburzenia owulacji, trudności z zajściem w ciążę, trądzik, łojotok, hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie, oraz przerzedzenie włosów na skórze głowy. Nadmiar androgenów może sprzyjać występowaniu trądziku i hirsutyzmu. U części pacjentek współwystępują nadwaga lub otyłość, ale zespół policystycznych jajników może występować również przy prawidłowej masie ciała [2,3]. Zaburzenia owulacji mogą przebiegać bez wyraźnych dolegliwości, dlatego regularność krwawień nie zawsze odzwierciedla prawidłową owulację. Przy nasilonym wypadaniu włosów pomocne może być omówienie, czym różni się łysienie androgenowe u kobietod innych przyczyn utraty włosów.

Sama insulinooporność często nie daje swoistych objawów. Ciemniejsze, pogrubiałe obszary skóry w fałdach, czyli rogowacenie ciemne, mogą sugerować hiperinsulinemię, ale nie są podstawą diagnozy. Podobnie senność po posiłku, wzrost apetytu czy trudności ze zmianą masy ciała są niespecyficzne i wymagają szerszej oceny.

U kobiet z PCOS częściej stwierdza się nieprawidłową tolerancję glukozy, cukrzycę typu 2 i dyslipidemię; częściej współistnieją też z otyłością lub nadciśnieniem tętniczym; nie oznacza to jednak, że powikłania rozwiną się u każdej pacjentki. Przewlekły brak owulacji i długotrwały brak miesiączki mogą zwiększać ryzyko rozrostu endometrium. Dlatego opieka nad kobietami z PCOS nie powinna ograniczać się do objawów skórnych lub płodności, lecz obejmować okresową ocenę stężenia glukozy we krwi, lipidów i ciśnienia [1,2].

Diagnostyka zespołu policystycznych jajników zaczyna się od wywiadu dotyczącego cyklu, objawów hiperandrogenizmu, masy ciała, przyjmowanych leków, planów rozrodczych i chorób w rodzinie. Lekarz może zlecić oznaczenie androgenów oraz badania wykluczające inne przyczyny zaburzeń miesiączkowania i nadmiernego owłosienia. Pojedynczy wynik testosteronu, insuliny lub AMH nie rozstrzyga samodzielnie o rozpoznaniu [1,3].

W ocenie gospodarki węglowodanowej międzynarodowe wytyczne wskazują doustny test obciążenia 75 g glukozy jako najdokładniejsze badanie stanu glikemicznego u kobiet z PCOS. Gdy OGTT nie można wykonać, lekarz może rozważyć glukozę na czczo lub HbA1c, pamiętając o ich mniejszej czułości w tym kontekście. Dostępne oznaczenia insuliny mają ograniczoną przydatność kliniczną i nie powinny być używane jako samodzielny, rutynowy test rozpoznający insulinooporność [1].

Zakres badań zależy od wieku, objawów PCOS, zaburzeń owulacji i czynników ryzyka. Zwykle rozważa się także profil lipidowy, pomiar ciśnienia oraz ponowną ocenę glukozy we krwi w odstępach ustalonych indywidualnie. Przy nieprawidłowych wynikach gospodarki węglowodanowej lub wątpliwościach dotyczących dalszego postępowania pomocna może być konsultacja w sprawie insulinooporności, podczas której lekarz oceni wyniki w pełnym kontekście klinicznym.