Jak ustrzec się przed miażdżycą? Czy można rozpuścić blaszki miażdżycowe?

• Miażdżyca jest przewlekłą chorobą tętnic, a jej wczesne etapy zazwyczaj nie wywołują objawów.
• Najważniejsze modyfikowalne czynniki ryzyka to wysokie stężenie cholesterolu LDL, palenie, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, mała aktywność fizyczna i otyłość.
• Nie istnieje domowy sposób na natychmiastowe usunięcie blaszki miażdżycowej. Leczenie może spowalniać jej narastanie, stabilizować ją, a u części pacjentów prowadzić do regresji zmian.
• Profilaktyka obejmuje niepalenie, zdrową dietę, regularny ruch, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz kontrolę ciśnienia, glikemii i lipidów.
• Ucisk lub ból w klatce piersiowej, nagłe objawy neurologiczne albo ból kończyny w spoczynku wymagają pilnej oceny medycznej.

Więcej informacji o kontroli czynników ryzyka znajdziesz w przewodniku dotyczącym zdrowia układu krążenia.

Miażdżyca to przewlekła choroba dotycząca przede wszystkim dużych i średnich tętnic. Proces rozpoczyna się od zaburzeń w ścianie naczynia. W wyniku gromadzenia cholesterolu, tłuszczów, komórek krwi i innych substancji powstaje blaszka miażdżycowa. Komórki żerne, czyli makrofagi, pochłaniają zmodyfikowane lipidy i podtrzymują miejscową reakcję zapalną. Z czasem narastająca zmiana może zwężać światło naczynia oraz ograniczać dopływ tlenu do tkanek.[1]

Proces ten może rozpocząć się już w dzieciństwie i nasilać wraz z wiekiem, zwłaszcza przy współistnieniu czynników ryzyka.[2] Nie oznacza to jednak, że każda wczesna zmiana doprowadzi do objawowej choroby. Tempo, w jakim miażdżyca rozwija się u konkretnej osoby, zależy m.in. od stężenia cholesterolu LDL, ciśnienia krwi, palenia, glikemii, obciążeń rodzinnych i stylu życia.

Znaczenie ma nie tylko stopień zwężenia tętnicy. Blaszka miażdżycowa stabilna ma zwykle grubszą czapeczkę włóknistą i mniejszą skłonność do pękania. Blaszka niestabilna może pęknąć na swojej powierzchni, aktywować krzepnięcie i spowodować nagłe zamknięcie tętnicy. Pęknięcie blaszki miażdżycowej w obrębie tętnic wieńcowych może prowadzić do zawału mięśnia sercowego, a zakrzep lub materiał zatorowy w krążeniu mózgowym – do udaru mózgu.[1]

Rozpuszczanie blaszek miażdżycowych nie jest precyzyjnym terminem medycznym. Blaszki nie rozpuszczają się po wypiciu naparu, zastosowaniu suplementu ani po krótkotrwałej diecie. Nie należy również samodzielnie odstawiać leków ani zastępować nimi zaleconej terapii.

Celem leczenia jest zmniejszenie ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych, zahamowanie dalszego odkładania lipidów i stabilizacja istniejących zmian. Intensywne obniżanie cholesterolu LDL może ograniczać postęp miażdżycy, a korzyść kliniczna wiąże się m.in. ze stabilizacją blaszki.[6] U części osób, przy długotrwałym przestrzeganiu zaleceń i odpowiednio dobranej farmakoterapii, możliwa jest także pewna regresja zmian, ale nie można jej zagwarantować każdemu pacjentowi.[5]

Działania mające na celu zmniejszenie liczby zmian miażdżycowych obejmuje kontrolę cholesterolu LDL, ciśnienia, cukrzycy i masy ciała, zaprzestanie palenia, zbilansowaną dietę oraz regularną aktywność fizyczną. U osób z dużym ryzykiem sercowo-naczyniowym sam styl życia może być niewystarczający i lekarz może zalecić terapię farmakologiczną.

Objawy miażdżycy zwykle pojawiają się dopiero wtedy, gdy dopływ krwi staje się niewystarczający lub dochodzi do nagłego zamknięcia naczynia. Nie ma jednego charakterystycznego zestawu dolegliwości ani wiarygodnej granicy wieku, po której choroba zawsze zaczyna dawać objawy.[3]

Miażdżyca tętnic szyjnych długo może nie dawać dolegliwości. Jej pierwszą manifestacją bywa przemijający atak niedokrwienny lub udar mózgu. Alarmujące objawy neurologiczne to nagłe opadnięcie kącika ust, osłabienie lub zaburzenia czucia po jednej stronie ciała, trudności w mówieniu, nagłe zaburzenia widzenia, koordynacji albo utrzymania równowagi.[3]

Na wiek i predyspozycje genetyczne nie można wpłynąć, ale znaczną część ryzyka można modyfikować. Do najważniejszych czynników należą:

• podwyższone stężenie cholesterolu LDL i inne zaburzenia lipidowe;
• nadciśnienie tętnicze;
• palenie tytoniu i ekspozycja na dym;
• cukrzyca i nieprawidłowa glikemia;
• nadwaga lub otyłość, szczególnie brzuszna;
• brak aktywności fizycznej i długotrwałe siedzenie;
• dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans, sól oraz żywność wysokoprzetworzoną;
• niektóre przewlekłe choroby zapalne;
• rodzinna hipercholesterolemia lub przedwczesne incydenty sercowo-naczyniowe w rodzinie.

Współistnienie kilku obciążeń zwiększa ryzyko wystąpienia choroby i jej powikłań. Szczególnie ważne jest wczesne wykrycie wysokiego stężenia cholesterolu LDL, cukrzycy i wysokiego ciśnienia, ponieważ przez długi czas mogą nie powodować zauważalnych objawów.[2]

Wysokie LDL sprzyja odkładaniu lipidów w ścianach naczyń, a wysokie ciśnienie może dodatkowo uszkadzać ich wewnętrzną warstwę. Palenie nasila procesy prozakrzepowe i zapalne. Kontrola tych czynników zmniejsza prawdopodobieństwo rozwoju chorób sercowo-naczyniowych oraz takich zdarzeń sercowo-naczyniowych jak zawał serca i udar mózgu.[2] Nie istnieje przy tym jedno niskie stężenie cholesterolu właściwe dla wszystkich: cel LDL zależy od całkowitego ryzyka pacjenta i jest niższy u osób po zawale serca, udarze lub z rozpoznaną miażdżycą.[6]

Zdrową dietę warto opierać na warzywach, owocach, nasionach roślin strączkowych, orzechach oraz pełnoziarnistych produktach zbożowych. Tłuszcze nasycone obecne m.in. w tłustym czerwonym mięsie, maśle, smalcu i części wyrobów cukierniczych należy ograniczać, zastępując je nienasyconymi tłuszczami roślinnymi, np. oliwą lub olejem rzepakowym. Takie zmiany pomagają obniżyć cholesterol LDL. WHO zaleca, aby tłuszcze nasycone dostarczały mniej niż 10% energii, a tłuszcze trans mniej niż 1%.[8]

Dorośli powinni dążyć do co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo lub 75 minut wysiłku o dużej intensywności, o ile stan zdrowia na to pozwala.[5] Dobrym początkiem może być szybki marsz, jazda na rowerze albo pływanie. Regularna aktywność fizyczna pomaga kontrolować ciśnienie, masę ciała, glikemię i profil lipidowy. Przy chorobie wieńcowej, chromaniu przestankowym lub istotnych ograniczeniach ruchowych rodzaj i intensywność aktywności fizycznej należy dobrać indywidualnie. Aktywność fizyczna podnosi poziom dobrego cholesterolu HDL. Wysiłek fizyczny warto zwiększać stopniowo; pojawienie się bólu w klatce piersiowej, omdlenia lub nietypowej duszności jest wskazaniem do przerwania ćwiczeń i oceny medycznej.

Rzucenie palenia i unikanie dymu tytoniowego należą do najważniejszych działań ograniczających ryzyko sercowo-naczyniowe.[5] Równie ważne są regularne pomiary ciśnienia oraz przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami. Nagłe przerwanie leczenia nadciśnienia może pogorszyć kontrolę ciśnienia. Jeśli zapas preparatu się kończy, pomocne informacje zawiera artykuł skończyły Ci się leki na nadciśnienie?

Konsultację warto zaplanować, jeśli profil lipidowy lub ciśnienie są nieprawidłowe, występuje cukrzyca, obciążający wywiad rodzinny albo powtarzalny ból wieńcowy czy chromanie przestankowe. Lekarz może ocenić ryzyko, zlecić badania i zdecydować, czy potrzebne jest leczenie miażdżycy.

Natychmiast zadzwoń pod numer 112, jeśli pojawi się silny lub narastający ucisk w klatce piersiowej, duszność, zimny pot, omdlenie, nagłe osłabienie jednej strony ciała, opadnięcie kącika ust, zaburzenia mowy albo nagłe zaburzenia widzenia. Pilnej pomocy wymaga też nagły silny ból kończyny połączony z jej bladością, oziębieniem, drętwieniem lub brakiem wyczuwalnego tętna. Takich objawów nie należy traktować jako etapu domowego rozpuszczania złogów.[3]