Antykoncepcja w zastrzyku – jak działa i co warto wiedzieć?

W tym artykule wyjaśniamy, jak działa zastrzyk antykoncepcyjny, kiedy zaczyna chronić, jakie skutki uboczne mogą się pojawić, kto powinien zachować szczególną ostrożność oraz jak wygląda powrót płodności po zakończeniu stosowania. Omawiamy też karmienie piersią, ochronę przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, antykoncepcję awaryjną i zasady konsultacji lekarskiej.

• implant antykoncepcyjny
• metodach antykoncepcji

Antykoncepcja w zastrzyku należy do metod antykoncepcji hormonalnej zawierających wyłącznie progestagen. Depo-Provera zawiera octan medroksyprogesteronu, substancję o działaniu podobnym do naturalnego progesteronu [2]. Nie jest to antykoncepcja dwuskładnikowa, ponieważ preparat nie zawiera estrogenu. Medroksyprogesteronowe zastrzyki antykoncepcyjne są dostępne wyłącznie na receptę [5]. Dla części pacjentek ma to znaczenie wtedy, gdy z powodów medycznych lub indywidualnej tolerancji nie stosuje się metod estrogenowo-progestagenowych.

W przeciwieństwie do tabletek antykoncepcyjnych, które wymagają regularnego przyjmowania, zastrzyki antykoncepcyjne działają przez wiele tygodni po pojedynczym podaniu. Z tego powodu bywają rozważane u osób, które nie chcą pamiętać o codziennym przyjmowaniu leku. Nie oznacza to jednak, że zastrzyki antykoncepcyjne są odpowiednie dla każdej osoby. Wybierając antykoncepcję hormonalną, trzeba uwzględnić stan zdrowia, plany dotyczące ciąży, możliwe skutki uboczne i styl życia.

Najważniejszym mechanizmem jest hamowanie owulacji. Octan medroksyprogesteronu hamuje wydzielanie gonadotropin, przez co nie dochodzi do prawidłowego dojrzewania pęcherzyków Graafa i pełnego rozwoju komórki jajowej. W efekcie komórka jajowa nie jest uwalniana z jajnika [2]. To podstawowy sposób, w jaki działa zastrzyk antykoncepcyjny. To, jak działa zastrzyk antykoncepcyjny, wynika również z wpływu progestagenu na śluz szyjkowy i endometrium. Zrozumienie, jak działa zastrzyk antykoncepcyjny, pomaga odróżnić tę metodę od antykoncepcji awaryjnej. Zastrzyki antykoncepcyjne dzięki temu ograniczają możliwość zapłodnienia jeszcze przed etapem kontaktu komórki jajowej z plemnikiem.

Drugim mechanizmem jest wpływ na śluz szyjkowy. Preparat zagęszcza śluz szyjkowy, utrudniając plemnikom przedostanie się przez szyjkę macicy. Jednocześnie dochodzi do zmniejszenia grubości endometrium, czyli błony śluzowej macicy [2]. Cały proces powoduje, że zastrzyki antykoncepcyjne działają bez konieczności podejmowania dodatkowej czynności przed każdym stosunkiem. To jedna z cech odróżniających je od części innych metod zapobiegania ciąży.

Warto podkreślić, że zastrzyk nie działa jak antykoncepcja awaryjna. Jest metodą regularną, planowaną z wyprzedzeniem i stosowaną według harmonogramu kolejnych iniekcji. Antykoncepcji awaryjnej nie zastępuje dawka DMPA podana po stosunku bez zabezpieczenia.

Depo-Provera należy do metod o wysokiej skuteczności, jeśli kolejne dawki są podawane w terminie. NHS podaje, że przy prawidłowym stosowaniu zastrzyk antykoncepcyjny jest skuteczny w ponad 99%, natomiast opóźnianie kolejnych iniekcji obniża ochronę [3]. Dzięki temu prawidłowo stosowane zastrzyki antykoncepcyjne są jedną z najskuteczniejszych metod niewymagających codziennego pamiętania o dawce. Wysoka skuteczność wynika między innymi z braku ryzyka codziennego pominięcia tabletki, ale nadal trzeba pamiętać o terminie następnego podania.

W polskiej ChPL Depo-Provera zalecana dawka wynosi 150 mg co 3 miesiące, a kolejne dawki należy podawać co 12 tygodni [1]. Oznacza to, że zastrzyk antykoncepcyjny działa przez około trzy miesiące. Zastrzyki antykoncepcyjne wymagają zatem planowania terminów, mimo że nie wiążą się z codziennym przyjmowaniem tabletek antykoncepcyjnych. Jeśli termin kolejnej dawki zostanie przekroczony, nie należy samodzielnie zakładać, że ochrona nadal trwa – potrzebna jest ocena ryzyka ciąży i ustalenie dalszego postępowania zgodnie z informacją o produkcie [2].

Przed decyzją o tym, czy stosować antykoncepcję hormonalną, lekarz powinien zebrać wywiad i ocenić, czy dany preparat jest odpowiedni. Osoba rozważająca antykoncepcję hormonalną powinna przekazać informacje o przebytych chorobach, aktualnych lekach i wcześniejszych działaniach niepożądanych. W polskiej ChPL przeciwwskazaniami do Depo-Provera są między innymi ciąża lub podejrzenie ciąży, niewyjaśnione krwawienia z dróg rodnych, rozpoznany lub podejrzewany hormonozależny nowotwór piersi lub układu rozrodczego, ciężka niewydolność wątroby, czynne zakrzepowe zapalenie żył, aktualne lub przebyte zaburzenia zakrzepowo-zatorowe, choroba naczyń mózgowych oraz oponiak lub oponiak w wywiadzie [1].

Nie każda choroba układu krążenia oznacza automatycznie bezwzględny zakaz stosowania zastrzyku, ale choroby serca, nadciśnienie, cukrzyca, migrena, choroby nerek, czynniki ryzyka osteoporozy oraz przebyta depresja wymagają omówienia z lekarzem ginekologiem [1]. Rozpoczynając antykoncepcję hormonalną, warto omówić także planowany czas stosowania i ewentualne zamiary dotyczące ciąży. Zakres badań laboratoryjnych lub dodatkowej diagnostyki zależy od wywiadu i stanu zdrowia – nie ma jednego obowiązkowego zestawu badań dla każdej osoby.

Depo-Provera nie zawiera estrogenu, co odróżnia ją od antykoncepcji dwuskładnikowej. W kontekście karmienia piersią zastrzyki antykoncepcyjne należy jednak dobierać według aktualnej informacji o produkcie i sytuacji klinicznej. W aktualnej polskiej ChPL opisano możliwość podania pierwszej dawki w 6. tygodniu po porodzie u osoby karmiącej piersią. Dokument wskazuje jednocześnie, że octan medroksyprogesteronu i jego metabolity przenikają do mleka ludzkiego, a dostępne dane nie wskazują wystarczających dowodów na zagrożenie dla dziecka [1].

Nie oznacza to, że każda kobieta karmiąca piersią powinna wybrać tę metodę. W okresie karmienia piersią szczególne znaczenie ma prawidłowy termin rozpoczęcia metody po porodzie. Zanim zastosuje się antykoncepcję hormonalną w okresie karmienia piersią, warto omówić z lekarzem ginekologiem zarówno termin pierwszego podania, jak i inne metody zapobiegania ciąży. Termin rozpoczęcia antykoncepcji po porodzie, także w okresie karmienia piersią, zależy od czasu od porodu, przebiegu połogu, ryzyka zakrzepowo-zatorowego i innych czynników. Bezpieczeństwo w okresie karmienia piersią warto omówić z lekarzem przed pierwszą iniekcją.

Jedną z istotnych różnic w porównaniu z częścią innych metod zapobiegania ciąży jest brak natychmiastowego powrotu płodności po odstawieniu DMPA. Zastrzyki antykoncepcyjne mogą więc nie być pierwszym wyborem dla osoby planującej ciążę w bliskiej przyszłości. Polska ChPL wskazuje, że powrót owulacji może być opóźniony do roku; w danych opisanych w dokumencie średni czas do zapłodnienia u kobiet, które zaszły w ciążę, wynosił około 10 miesięcy po ostatnim wstrzyknięciu, przy znacznym zróżnicowaniu indywidualnym [1].

To ważne przy planowaniu rodziny. Jeśli ciąża jest rozważana w najbliższych miesiącach, warto przed podjęciem decyzji porównać z lekarzem ginekologiem inne metody zapobiegania ciąży, ponieważ część metod antykoncepcji można szybciej odwrócić. Opóźniony powrót owulacji po DMPA nie oznacza trwałej niepłodności, ale jest ważnym elementem porównania skutków ubocznych i ograniczeń różnych metod.

Nie. Depo-Provera zapobiega ciąży, ale nie chroni przed HIV ani innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową. Polska ChPL zaleca prawidłowe i konsekwentne stosowanie prezerwatyw jako element zmniejszania ryzyka zakażeń [1]. Dotyczy to również osób stosujących zastrzyki antykoncepcyjne regularnie i zgodnie z harmonogramem.

Jeśli kolejny zastrzyk został wykonany z opóźnieniem i doszło do stosunku bez zabezpieczenia, może być potrzebna ocena wskazań do antykoncepcji awaryjnej. NHS zaleca w takiej sytuacji kontakt z lekarzem, farmaceutą lub poradnią, ponieważ zastrzyk może wpływać na wybór niektórych metod antykoncepcji awaryjnej [3]. Nie należy traktować kolejnej dawki DMPA jako zamiennika antykoncepcji awaryjnej.

Zastrzyki antykoncepcyjne nie są jedyną długodziałającą metodą. Porównując antykoncepcję hormonalną, warto brać pod uwagę nie tylko skuteczność, lecz także drogę podania, możliwość szybkiego przerwania działania i czas powrotu płodności. Alternatywą mogą być implanty podskórne oraz wkładki antykoncepcyjne, a także metody wymagające częstszego stosowania, takie jak tabletki antykoncepcyjne, plastry antykoncepcyjne czy krążek dopochwowy. Wśród metod antykoncepcji nie ma jednej najlepszej dla wszystkich; wybór zależy od indywidualnych potrzeb, przeciwwskazań, tolerancji skutków ubocznych i planów prokreacyjnych.