Dieta lekkostrawna – co jeść, a czego nie jeść?

Co zatem jeść, a czego nie jeść? Największe znaczenie mają zawartość tłuszczu i błonnika, wielkość porcji oraz sposób przygotowania potraw. Dobrze skomponowany posiłek może być zarazem łagodny dla przewodu pokarmowego.

• Najlepiej wybierać produkty świeże, gotowane, duszone bez obsmażania lub pieczone bez dodatku tłuszczu.
• Zwykle ogranicza się potrawy smażone, tłuste, wędzone, ostro przyprawione, wzdymające oraz alkohol.
• Warzywa i owoce mogą być lepiej tolerowane po obraniu, usunięciu pestek, ugotowaniu i rozdrobnieniu.
• Warto sprawdzać etykiety: niewielka porcja płatków, sosu albo słodzonego napoju może dostarczać zaskakująco dużo energii, cukru, tłuszczu lub soli.
• Dieta powinna odpowiadać rozpoznaniu i objawom; nie każdy pacjent musi eliminować te same produkty.

Zalecenia po zabiegu są bardziej szczegółowe, dlatego osobno wyjaśniamy, co jeść po operacji bariatrycznej. Informacje o żywieniu jako części postępowania w nadmiernej masie ciała znajdują się również w przewodniku po leczeniu otyłości.

Dieta lekkostrawna, nazywana również łatwostrawną, jest modyfikacją zwykłego sposobu żywienia. Jej celem jest ułatwienie trawienia i wchłaniania składników odżywczych oraz ograniczenie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Bywa stosowana między innymi w wybranych chorobach żołądka i jelit, podczas leczenia onkologicznego, w stanach gorączkowych, po operacjach oraz u części osób starszych [1].

Określenia dieta lekkostrawna i dieta niskotłuszczowa lekkostrawna nie zawsze oznaczają to samo. Zakres ograniczenia tłuszczu powinien odpowiadać wskazaniu medycznemu; zbędne eliminacje mogą obniżyć wartość odżywczą jadłospisu.

Najczęściej ogranicza się jedzenie długo zalegające w żołądku, wzmagające wydzielanie soku żołądkowego, przyspieszające perystaltykę lub powodujące wzdęcia. Do tej grupy należą przede wszystkim [1]:

• tłuste i smażone mięsa, wędliny oraz potrawy panierowane;
• wędzonki, dania typu fast food, ciężkie sosy i duże ilości tłuszczu;
• nasiona roślin strączkowych, jeśli wywołują wzdęcia;
• surowe warzywa i owoce ze skórką, pestkami lub twardymi częściami;
• ostre przyprawy, alkohol, mocna kawa i napoje gazowane, jeśli nasilają objawy;
• słodycze, słodzone napoje i napoje owocowe o dużej zawartości cukrów.

Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, czego nie jeść. Produkty pełnoziarniste są wartościowe dla wielu osób, lecz czasowo mogą być gorzej tolerowane. Eliminowanie mleka, glutenu albo wszystkich surowych warzyw bez wskazania nie jest standardową zasadą tej diety.

Wartości odżywcze zależą od marki, receptury, wielkości porcji i sposobu przygotowania. Poniższe liczby są przykładami z konkretnych produktów lub baz, a nie uniwersalnymi wartościami dla całej kategorii.

Produkt, przykładowa wartość, jak ją interpretować? Płatki czekoladowe: około 154 kcal w 40 g -to przeliczenie dla produktu zawierającego 386 kcal w 100 g; skład innych płatków może się różnić [5]. Kotlet schabowy panierowany 351 kcal i 24,1 g tłuszczu w 100 g Wynik z jednej bazy produktów; ilość panierki i tłuszczu wchłoniętego podczas smażenia zmienia kaloryczność [6].Gotowy sos tatarski około 160 kcal w czterech porcjach po 10 g W przykładzie jedna 10-gramowa porcja ma 40 kcal. Domowa łyżeczka nie zawsze waży dokładnie 10 g [7].Słodzona woda smakowa: około 60 kcal w szklance. Dotyczy przykładowej wody z dodatkiem cukru; woda niesłodzona może nie dostarczać energii [8].

Rafinacja ziarna usuwa otręby i zarodek, przez co produkty z białej mąki zwykle zawierają mniej błonnika, witamin, składników mineralnych i związków bioaktywnych niż ich pełnoziarniste odpowiedniki. Nie wszystkie mają jednak wysoki indeks glikemiczny — przykładem wyjątku może być część makaronów [9].

Słodzone napoje dostarczają cukrów i energii przy niewielkiej wartości odżywczej, a ich regularne spożywanie wiąże się z większym ryzykiem przyrostu masy ciała, otyłości i cukrzycy typu 2 [10]. Wiele słodyczy zawiera dużo cukrów dodanych, a niektóre również znaczne ilości tłuszczów nasyconych lub przemysłowych tłuszczów trans. Nie jest więc prawidłowym stwierdzenie, że wszystkie słodycze zawierają szkodliwe tłuszcze; decydują skład i porcja [11].

Wysokie spożycie sodu podnosi ciśnienie tętnicze i zwiększa ryzyko chorób układu krążenia [11]. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem uznała przetworzone mięso za czynnik rakotwórczy dla ludzi, przede wszystkim w odniesieniu do raka jelita grubego [12]. Badania obserwacyjne łączą ponadto większe spożycie przetworzonego mięsa z wyższym ryzykiem sercowo-naczyniowym [13]. Wyższe spożycie żywności ultraprzetworzonej również wiąże się z otyłością oraz chorobami i zgonami sercowo-naczyniowymi, ale większość danych ma charakter obserwacyjny, dlatego bezpieczniej mówić o związku niż o prostym związku przyczynowym [14].

Pełnowartościowy posiłek powinien zawierać dobrze tolerowane źródło białka, produkt węglowodanowy, warzywo lub owoc oraz niewielką ilość tłuszczu. Przykładowy lekkostrawny obiad to gotowany dorsz, puree ziemniaczane i duszona marchew. Inną opcją jest pulpet z indyka z białym ryżem i gotowaną cukinią.

Typowe objawy hipoglikemii to drżenie, głód, osłabienie, kołatanie serca, poty, ból głowy, rozdrażnienie, splątanie i zawroty głowy. Jeśli poziom glukozy spadnie po alkoholu, dolegliwości mogą pojawić się z opóźnieniem, także następnego dnia [4]. Utrata przytomności lub drgawki wymagają natychmiastowej pomocy [3].

Osoba z cukrzycą typu 2 leczona insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika powinna znać ustalony z lekarzem plan postępowania przy niedocukrzeniu. Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawek. Nawracające objawy hipoglikemii wymagają konsultacji.

Konsultacja jest szczególnie przydatna przy dłuższym stosowaniu diety, chorobach przewlekłych, spadku apetytu lub masy ciała, wymiotach, biegunce albo trudnościach w ułożeniu jadłospisu. Dietetyk online może omówić tolerancję produktów, przygotowanie potraw i ryzyko niedoborów.

Jeżeli celem zmiany żywienia jest redukcja masy ciała, dieta lekkostrawna nie zastępuje indywidualnego planu leczenia. Brak postępów może mieć wiele przyczyn; wyjaśniamy je w artykule o tym, dlaczego waga stoi w miejscu mimo diety.