Borelioza – objawy, diagnostyka i leczenie

• Rumień wędrujący jest rozszerzającą się zmianą skórną, która zwykle pojawia się 3–30 dni po ukąszeniu przez kleszcza. Może mieć centralne przejaśnienie, ale nie zawsze przypomina tarczę [2].
• Typowy rumień wędrujący pozwala lekarzowi rozpoznać boreliozę klinicznie; badania na boreliozę nie są wówczas konieczne do rozpoczęcia leczenia [1].
• Przy braku charakterystycznej zmiany stosuje się dwuetapowe testy na boreliozę: test przesiewowy ELISA, CLIA lub MMIA, a po wyniku dodatnim albo wątpliwym – test Western blot [1].
• Wynik ujemny uzyskany zbyt wcześnie nie potwierdza braku zakażenia, ponieważ przeciwciała IgM i IgG powstają stopniowo [3].
• Zasady leczenia boreliozy zależą od postaci choroby i cech pacjenta; lekarz może zastosować m.in. doksycyklinę, amoksycylinę lub cefuroksym [5].

Choroba z Lyme jest tylko jednym z zagrożeń związanych z kleszczami. Więcej opisuje artykuł Choroby odkleszczowe to nie tylko borelioza.

• Światowy Dzień Gruźlicy

Borelioza z Lyme, określana także jako choroba z Lyme, jest wieloukładową chorobą bakteryjną. W Europie zakażenie przenosi głównie kleszcz pospolity Ixodes ricinus. Krętki Borrelia burgdorferi trafiają do skóry podczas żerowania zakażonego kleszcza. Nie każde ukąszenie prowadzi jednak do infekcji: znaczenie ma m.in. to, czy kleszcz był zakażony i jak długo żerował. Borelioza wczesna może pozostać miejscowa albo przejść w postać rozsianą, obejmującą skórę, układ nerwowy, stawy lub serce [1]. Borelioza należy do grupy, którą obejmują choroby zakaźne, choć jej objawy mogą przypominać inne schorzenia.

W 2024 roku w Polsce zarejestrowano 29 347 przypadków boreliozy z Lyme [8].

Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu to odrębne choroby. Boreliozę wywołują bakterie rodzaju Borrelia i leczy się ją antybiotykami. Kleszczowe zapalenie mózgu jest zakażeniem wirusowym, przeciw któremu dostępne jest szczepienie [7].

Objawy boreliozy zależą od etapu rozwoju choroby. Bóle głowy mogą towarzyszyć zarówno wczesnym objawom ogólnym, jak i zajęciu układu nerwowego. Borelioza wczesna może powodować objawy grypopodobne: gorączkę, dreszcze, bóle mięśni i stawów, powiększenie węzłów chłonnych oraz ogólne osłabienie. Najbardziej charakterystycznym wczesnym objawem jest tzw. rumień wędrujący [1].

Późne objawy boreliozy mogą obejmować zaburzenia neurologiczne: silny ból głowy, sztywność karku, ból korzeniowy, drętwienie kończyn, osłabienie mięśni oraz porażenie nerwu twarzowego. Zajęcie układu nerwowego wymaga ukierunkowanej diagnostyki, czasem również badania płynu mózgowo-rdzeniowego [1]. Neuroborelioza może prowadzić do długotrwałego uszkodzenia mózgu.

Zapalenie stawów najczęściej dotyczy jednego albo kilku dużych stawów. Typowe są obrzęki stawów, szczególnie kolana. Rzadziej dochodzi do zajęcia serca: możliwe są zaburzenia rytmu serca, bloki przewodzenia, duszność, omdlenie lub zapalenie mięśnia sercowego [4].

Standardowa diagnostyka boreliozy jest dwuetapowa. Pierwszy etap diagnostyki obejmuje test przesiewowy wykrywający swoiste przeciwciała IgM i IgG – najczęściej metodą ELISA, CLIA albo MMIA. Wynik dodatni lub wątpliwy powinien zostać potwierdzony; drugi etap diagnostyki stanowi test Western blot, czyli immunoblot. Test Western nie powinien być wykonywany jako jedyne badanie na boreliozę ani po ujemnym, prawidłowo wykonanym teście przesiewowym [1].

Pakiet badań lub pakiet przesiewowy zwykle obejmuje IgM i IgG. Sam pakiet badań bez zgodnych objawów nie potwierdza aktywnej infekcji. Przeciwciała IgG mogą utrzymywać się przez długi czas po zakażeniu i leczeniu, dlatego ich obecność nie służy do kontroli wyleczenia. Izolowany dodatni wynik IgM może być fałszywie dodatni [1].

Wczesne badanie może dać ujemny wynik, ponieważ przeciwciała nie są jeszcze wykrywalne. CDC wskazuje, że testy bywają fałszywie ujemne przez pierwsze 4–6 tygodni. Po 6 tygodniach ich czułość jest większa, lecz wynik nadal wymaga interpretacji łącznie z objawami i wywiadem [3].

Przy utrzymującym się podejrzeniu lekarz może zalecić powtórzenie oznaczenia po 2–3 tygodniach. Warto pamiętać, że badania na boreliozę bez objawów po każdym ukąszeniu nie są zalecane [1]. Przed pobraniem poinformuj personel o przyjmowanych lekach i terminie ekspozycji. Pakiet badań ma cenę zależną od laboratorium, zakresu oznaczeń i potrzeby wykonania testu Western blot.

Leczenie boreliozy opiera się na antybiotykoterapii. W zależności od postaci stosuje się m.in. doksycyklinę, amoksycylinę, cefuroksym lub ceftriakson. Dobór leku, drogi podania i czasu terapii zależy od wieku, ciąży, alergii oraz zajęcia układu nerwowego, stawów lub serca [5].

Czas leczenia boreliozy wynosi zwykle od 10 do 28 dni, a więc w części postaci do 3–4 tygodni. Nie każda terapia trwa jednak 3–4 tygodnie. Borelioza jest wyleczalna, a rokowanie jest szczególnie dobre, gdy wczesna diagnostyka prowadzi do szybkiego rozpoznania i prawidłowego wdrożenia leczenia. Nie zaleca się wielomiesięcznej ani powtarzanej bez wskazań antybiotykoterapii u osób z nieswoistymi objawami bez obiektywnych cech aktywnej infekcji [5].

U części osób po leczeniu mogą utrzymywać się przewlekłe zmęczenie, ból lub trudności z koncentracją. Wymagają ponownej oceny i poszukiwania również innych przyczyn; nie są automatycznym dowodem przetrwania Borrelia burgdorferi ani aktywnego zakażenia Borrelia burgdorferi [5].

Konsultacji wymaga powiększający się rumień po kleszczu, zwłaszcza gdy przekracza 5 cm, a także gorączka, nasilający się ból głowy, sztywność karku, porażenie nerwu twarzowego, drętwienie kończyn, wyraźny obrzęk stawu, kołatanie serca, duszność, ból w klatce piersiowej lub omdlenie po ukąszeniu przez kleszcza albo innej możliwej ekspozycji [4].

Pilnej oceny wymagają omdlenie, duszność, ból w klatce piersiowej, objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych albo nagłe zaburzenia neurologiczne. Podczas wizyty warto mieć informację, kiedy zauważono kleszcza, jak długo mógł żerować i w jakim czasie pojawiły się dolegliwości.