Najczęstsze choroby układu moczowego – objawy, diagnostyka i leczenie

Najczęstsze choroby układu moczowego mogą przebiegać łagodnie albo wymagać pilnego postępowania. Szybka diagnostyka ma duże znaczenie, ponieważ część chorób układu moczowego jest łagodna i przejściowa, ale inne mogą prowadzić do zatrzymania moczu, zakażenia nerek albo pogorszenia funkcji nerek. W artykule wyjaśniamy, które problemy występują najczęściej, jakie objawy wymagają uwagi oraz na czym polegają podstawowe badania, leczenie i profilaktyka. Tak różnorodne choroby układu moczowego wymagają oceny całego obrazu klinicznego.

• Układ moczowy obejmuje nerki, moczowody, pęcherz i cewkę moczową. Odpowiada między innymi za filtrowanie krwi, wytwarzanie moczu oraz regulację gospodarki wodno-elektrolitowej.
• W grupie najczęstszych chorób układu moczowego znajdują się zapalenie pęcherza moczowego i inne zakażenia układu moczowego, kamica moczowa, nietrzymanie moczu, przerost prostaty, przewlekła niewydolność nerek oraz nowotwory układu moczowego.
• Objawy najczęstszych chorób układu moczowego mogą być podobne: ból i pieczenie, parcie naglące, częste oddawanie moczu w małych ilościach, krwiomocz oraz ból podbrzusza lub okolicy lędźwiowej.
• Gorączka z bólem boku lub pleców, widoczna krew w moczu, niemożność oddania moczu i bardzo silny ból wymagają pilnej oceny medycznej.
• Leczenie zależy od rozpoznania. Leczenie farmakologiczne, fizjoterapia, postępowanie zabiegowe lub zabiegi chirurgiczne nie są metodami zamiennymi i powinny być dobierane po diagnostyce.

Więcej materiałów porządkujących temat zawiera dział układ moczowy i nerki. Osobno opisaliśmy również, kogo dotyczy nietrzymanie moczu i dlaczego nie należy go traktować wyłącznie jako naturalnego skutku wieku.

Układ moczowy tworzą dwie nerki, dwa moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety mają ten sam podstawowy układ narządów, choć różnią się długością cewki moczowej i sąsiedztwem struktur płciowych. Nerki filtrują krew, odpowiadają za wydalanie zbędnych produktów przemiany materii i nadmiar wody, a także uczestniczą w regulacji ciśnienia tętniczego, równowagi elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Mocz spływa moczowodami do pęcherza moczowego, gdzie jest magazynowany, a następnie opuszcza organizm przez cewkę moczową [[1]](#source-1).

Usuwanie toksyn jest potocznym i nieprecyzyjnym opisem pracy nerek. Układ moczowy musi równocześnie utrzymywać właściwy skład krwi i sprawnie koordynować napełnianie oraz opróżnianie pęcherza moczowego. Zaburzenie polegające na zablokowaniu odpływu moczu, osłabieniu mięśni pęcherza lub nieprawidłowym przewodzeniu sygnałów nerwowych może więc wywołać objawy mimo braku infekcji.

Choroby układu moczowego mogą wynikać zarówno z budowy anatomicznej, jak i z zaburzeń funkcji narządów. Budowa układu moczowego częściowo wyjaśnia różnice między kobietami i mężczyznami. Kobiety mają krótszą cewkę moczową, dlatego bakterie z okolic odbytu łatwiej docierają przez ujście cewki moczowej do pęcherza moczowego. U mężczyzn odpływ moczu może utrudniać przerost prostaty. Układ moczowo-płciowy pozostaje również pod wpływem zmian hormonalnych w ciąży i w okresie menopauzy. Określenie „układ moczowo płciowy” opisuje bliskie sąsiedztwo tych struktur, ale nie oznacza, że wszystkie ich choroby mają wspólną przyczynę.

Najczęstsze schorzenia układu obejmują infekcje, kamicę, zaburzenia mikcji, choroby miąższu nerki i zmiany nowotworowe. Choroby układu moczowego różnią się przebiegiem, ryzykiem powikłań i sposobem leczenia. Warto wiedzieć, że główne przyczyny obejmują zakażenia, przeszkodę w odpływie, zaburzenia metaboliczne, choroby przewlekłe, uszkodzenie nerwów i procesy nowotworowe. Przegląd najczęstszych chorób układu moczowego ułatwia zrozumienie różnic między nimi. Najczęstsze choroby mogą występować w każdym wieku, choć ich częstość i przyczyny zmieniają się w ciągu życia. Każda z tych grup ma inne przyczyny chorób układu moczowego i wymaga innego postępowania.

Zakażenia układu moczowego należą do najczęściej rozpoznawanych problemów dróg moczowych. Najczęstsze przyczyny zakażenia wiążą się z wstępującą drogą zakażenia, gdy bakterie obecne naturalnie w jelicie grubym przedostają się przez cewkę moczową do pęcherza. Zapalenie pęcherza moczowego zwykle powoduje ból i pieczenie przy mikcji, nagłe parcie, częste oddawanie moczu w małych ilościach oraz dyskomfort w dolnej części brzucha. W typowym zapaleniu pęcherza stan zapalny dotyczy dolnych dróg moczowych, ale podobne dolegliwości mogą występować także bez zakażenia. U kobiet ryzyko może wzrastać między innymi po stosunku seksualnym i przy stosowaniu środków plemnikobójczych. Przy nawracających infekcjach warto też unikać niepotrzebnego opóźniania mikcji, gdy pojawia się potrzeba oddania moczu [[2]](#source-2).

W tej grupie choroby układu moczowego mogą ograniczać się do dolnych dróg moczowych albo obejmować nerki. Zapalenie pęcherza dotyczy dolnych dróg moczowych. Zapalenie pęcherza moczowego pozostaje zwykle zakażeniem dolnym, ale zakażenia dróg moczowych mogą szerzyć się w kierunku nerek i prowadzić do rozleglejszego stanu zapalnego. Gdy infekcja szerzy się wyżej, może rozwinąć się odmiedniczkowe zapalenie nerek. Gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej, nudności lub wymioty i ogólne osłabienie mogą wskazywać na zapalenie nerek; inne objawy to brak apetytu i pogorszenie samopoczucia, które wymaga szybkiej oceny. Nieleczone zapalenie może w rzadkich przypadkach prowadzić do poważnych powikłań [[3]](#source-3).

Kamica nerkowa rozwija się, gdy substancje obecne w moczu krystalizują i tworzą złogi. Kamienie nerkowe mogą pozostawać w obrębie kielicha lub miedniczki nerkowej bez objawów, ale po przemieszczeniu do moczowodu często wywołują kolkę nerkową: nagły, silny ból boku lub okolicy lędźwiowej, który może promieniować do pachwiny. Mogą pojawić się nudności, wymioty i krwiomocz.

Kamica moczowa ma różne podłoże. Wśród chorób układu moczowego kamica nerkowa wyróżnia się ryzykiem nagłego napadu bólu i zablokowania moczowodu. Znaczenie mają skład moczu, nawodnienie, sposób żywienia, choroby metaboliczne i predyspozycje genetyczne. Część złogów zawiera związki wapnia. Kwas moczowy może tworzyć inny rodzaj kamieni, zwłaszcza przy określonym pH moczu i zaburzeniach metabolicznych. Zależność między hiperurykemią, dną i nerkami omawia artykuł Choroba bogaczy ‒ co warto wiedzieć o dnie moczanowej?.

Kamica nerkowa bywa bezobjawowa, dopóki kamień nie przemieszcza się do moczowodu. Kolka nerkowa wymaga oceny, zwłaszcza gdy ból nie ustępuje, a nawracająca kolka nerkowa przemawia za pogłębieniem diagnostyki. W diagnostyce kamicy nerkowej stosuje się ultrasonografię, a w określonych sytuacjach tomografię komputerową bez kontrastu. Badanie pozwala ocenić położenie, wielkość i gęstość złogu. Gorączka, bezmocz lub zakażenie przy zablokowanym odpływie moczu oznaczają stan nagły; niekiedy konieczne jest odbarczenie nerki przez założenie stentu albo nefrostomii [[5]](#source-5).

Choroby układu moczowego dotyczące funkcji nerek mogą mieć przebieg ostry albo przewlekły. Ostre uszkodzenie nerek rozwija się szybko i może być związane między innymi z odwodnieniem, ciężkim zakażeniem, niedrożnością dróg moczowych albo działaniem niektórych leków. Przewlekła choroba nerek oznacza utrzymujące się co najmniej trzy miesiące nieprawidłowości budowy lub funkcji nerek. Przewlekła choroba nerek może przez długi czas nie powodować wyraźnych dolegliwości, dlatego ocenę opiera się na badaniach krwi i moczu [[7]](#source-7).

Do częstych przyczyn chorób nerek należą cukrzyca i nadciśnienie. Ryzyko chorób nerek zwiększają również niektóre choroby sercowo-naczyniowe, nawracająca niedrożność i rodzinne obciążenie. Choroby przewlekłe mogą przez lata uszkadzać drobne naczynia i struktury filtracyjne nerek. Nefropatia cukrzycowa może prowadzić do albuminurii i stopniowego spadku przesączania kłębuszkowego. W zaawansowanej przewlekłej niewydolności nerek oraz w cięższych przypadkach ostrego uszkodzenia mogą występować obrzęki, osłabienie, brak apetytu, świąd, nudności oraz podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi. Monitorowanie pomaga ograniczać ryzyko dalszego uszkodzenia nerek. Regularne badania są szczególnie ważne u osób z cukrzycą, nadciśnieniem, chorobami sercowo-naczyniowymi lub rodzinnym obciążeniem chorób nerek. Wczesne wykrycie nieprawidłowości może ograniczać ryzyko dalszego uszkodzenia nerek i progresji niewydolności nerek.

Choroby układu moczowego obejmują również zmiany nowotworowe. Nowotwory układu moczowego mogą rozwijać się w nerkach, moczowodach, pęcherzu lub cewce moczowej. Najczęstszym objawem raka pęcherza jest krwiomocz, niekiedy okresowy i bezbolesny. Rak pęcherza jest jedną z możliwych przyczyn krwiomoczu i wymaga diagnostyki urologicznej. Rak pęcherza może również powodować częstomocz, pieczenie w obrębie cewki moczowej i parcie, ale podobne objawy występują przy infekcji lub kamicy. Widocznej krwi w moczu nie należy bagatelizować nawet wtedy, gdy znika samoistnie [[8]](#source-8).

Inne choroby układu moczowego obejmują między innymi kłębuszkowe zapalenie nerek, śródmiąższowe zapalenie pęcherza, wady wrodzone i pęcherz neurogenny. Choroby neurologiczne mogą zaburzać przekazywanie informacji między mózgiem, rdzeniem kręgowym, pęcherzem i zwieraczami. W efekcie pojawia się parcie naglące, nietrzymanie, zaleganie lub zatrzymanie moczu.

Choroby układu moczowego mogą dawać objawy miejscowe i ogólne. Objawy chorób układu moczowego zależą od zajętego narządu i mechanizmu choroby. Do najczęstszych objawów należą:

• pieczenie przy oddawaniu moczu i ból cewki moczowej;
• częste oddawanie moczu, oddawanie moczu w małych ilościach lub wstawanie w nocy;
• nagłe parcie, silne parcie albo trudność rozpoczęcia mikcji;
• osłabiony lub przerywany strumień i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza;
• mimowolne oddawanie moczu lub wyciek podczas wysiłku;
• ból podbrzusza, boku albo dolnej części pleców;
• zmieniony kolor moczu, krwiomocz, mętny mocz lub nietypowy zapach;
• gorączka, dreszcze, wymioty, obrzęki albo zmniejszenie ilości moczu.

Choroby układu moczowego nie powinny być rozpoznawane wyłącznie na podstawie pojedynczego objawu. Dolegliwości związane z mikcją mogą mieć różne przyczyny, a nasilenie dolegliwości związanych z pęcherzem nie zawsze odpowiada ciężkości choroby. Częstomocz nie zawsze oznacza zapalenie pęcherza, a krwiomocz nie zawsze oznacza raka pęcherza. Innym razem pozornie łagodne objawy są pierwszym sygnałem choroby nerek lub zablokowania odpływu. Dlatego utrzymujące się albo nawracające niepokojące objawy wymagają konsultacji lekarskiej.

Choroby układu moczowego rozpoznaje się na podstawie połączenia wywiadu, badania i odpowiednio dobranych testów. Pierwszym krokiem jest dokładny wywiad: czas trwania objawów, gorączka, ból, ilość i wygląd moczu, przyjmowane leki, choroby przewlekłe, ciąża, przebyte zabiegi oraz wcześniejsze zakażenia lub kamica moczowa. Lekarz rodzinny może przeprowadzić wstępną ocenę i zlecić podstawowe badania.

Badanie ogólne moczu jest jednym z podstawowych testów. Powtórne badanie ogólne moczu bywa potrzebne, gdy wynik jest niejednoznaczny lub pobranie mogło być nieprawidłowe. Badanie ogólne pomaga wykryć między innymi leukocyty, erytrocyty, białko i niektóre cechy sugerujące zakażenie. Posiew moczu pomaga ustalić czynnik zakaźny i odróżnić infekcję od innych przyczyn stanu zapalnego. Jest szczególnie istotny w diagnostyce zakażenia dróg moczowych przy objawach nietypowych, nawrotach, podejrzeniu zakażenia uogólnionego, niepowodzeniu leczenia oraz w okresie ciąży [[2]](#source-2). Przy podejrzeniu chorób nerek badania krwi mogą obejmować morfologię, kreatyninę z wyliczeniem eGFR, elektrolity i markery stanu zapalnego. Przy podejrzeniu przewlekłej choroby nerek ocenia się również albuminurię [[7]](#source-7). W diagnostyce nietrzymania moczu pomocne są dzienniczek mikcji, badanie fizykalne i ocena zalegania po oddaniu moczu.

Choroby układu moczowego nie zawsze wymagają obrazowania, dlatego badania obrazowe dobiera się do problemu. USG pozwala ocenić nerki, zaleganie po mikcji, poszerzenie dróg moczowych i część złogów. Tomografia komputerowa ma duże znaczenie w diagnostyce ostrego bólu, gdy podejrzewana jest kamica nerkowa. Cystoskopia umożliwia obejrzenie wnętrza pęcherza i cewki moczowej, na przykład przy krwiomoczu lub podejrzeniu zmian ścian pęcherza moczowego. Szybka diagnostyka nie oznacza wykonywania wszystkich badań każdemu pacjentowi, lecz dobranie ich do objawów i ryzyka.

Do jakiego lekarza zgłosić się z chorobą układu moczowego? Lekarz rodzinny jest zwykle właściwym punktem wyjścia. Urolog zajmuje się przede wszystkim zaburzeniami odpływu, kamicą, prostatą, chorobami pęcherza moczowego, zwężeniami cewki moczowej, nietrzymaniem i leczeniem zabiegowym. Nefrolog ocenia choroby miąższu nerki, przyczyny przewlekłej niewydolności nerek, białkomocz, albuminurię i nieprawidłową filtrację. Wybór odpowiedniego specjalisty zależy od wyników oraz dominującego problemu.

Leczenie najczęstszych chorób układu moczowego różni się zależnie od rozpoznania. Właściwie rozpoznane choroby układu moczowego można leczyć zachowawczo, farmakologicznie albo zabiegowo, zależnie od przyczyny. Choroby układu moczowego o podobnych objawach mogą wymagać zupełnie innego postępowania. W łagodnych przypadkach wystarcza obserwacja i leczenie zachowawcze, natomiast w cięższych przypadkach potrzebne jest leczenie szpitalne lub zabieg. Leczenie infekcji może obejmować antybiotyk dobrany do sytuacji klinicznej i, gdy jest to potrzebne, wyniku posiewu. Samo wykrycie bakterii bez objawów nie zawsze oznacza konieczność leczenia, a antybiotykoterapia stosowana bez wskazań zwiększa ryzyko działań niepożądanych i oporności [[2]](#source-2).

Kamica nerkowa nie zawsze wymaga zabiegu. Leczenie farmakologiczne kamicy może obejmować leki przeciwbólowe, a w wybranych przypadkach środki ułatwiające wydalenie złogu. Jeśli ból nie daje się opanować, kamień blokuje odpływ albo współistnieje zakażenie, potrzebne mogą być procedury endoskopowe, litotrypsja lub zabiegi chirurgiczne [[5]](#source-5). Nie należy próbować wypłukiwać kamienia przez picie bardzo dużych ilości wody podczas silnej kolki bez oceny lekarskiej.

W leczeniu nietrzymania moczu wykorzystuje się zależnie od typu między innymi trening pęcherza, fizjoterapię i ćwiczenia mięśni dna miednicy, modyfikację leków, farmakoterapię lub leczenie operacyjne. W przypadku przerostu prostaty postępowanie zależy od nasilenia objawów, zalegania i powikłań. Przewlekła niewydolność nerek wymaga leczenia przyczyny, kontroli ciśnienia, cukrzycy i czynników przyspieszających ich rozwój. Ciepłe okłady mogą niekiedy łagodzić dyskomfort podbrzusza, lecz nie leczą zakażenia. Domowe sposoby mogą łagodzić dyskomfort, ale nie zastępują rozpoznania ani odpowiedniego leczenia.

Nefrostomia jest sposobem czasowego lub długotrwałego odprowadzenia moczu z nerki przez cewnik wyprowadzony przez skórę, gdy odpływ jest zablokowany. Nefrotomia oznacza chirurgiczne nacięcie nerki, a nefrektomia — usunięcie części lub całości narządu. Są to różne procedury, stosowane w ściśle określonych wskazaniach [[5]](#source-5).

Choroby układu moczowego mają różne czynniki ryzyka, dlatego profilaktyka musi być rozsądna i dostosowana do pacjenta. Nie wszystkim chorobom układu moczowego można zapobiegać, ale kilka nawyków pomaga zapobiegać chorobom i wspiera zdrowie pęcherza moczowego oraz nerek:

• przyjmuj płyny w odpowiedniej ilości, dostosowanej do pogody, aktywności fizycznej, ciąży, chorób serca i funkcji nerek; nie istnieje jedna bezpieczna objętość dla każdego;
• nie wstrzymuj mikcji przez wiele godzin i dbaj o regularne opróżnianie pęcherza; regularne opróżnianie pęcherza ogranicza zaleganie moczu;
• dbaj o higienę intymną bez stosowania drażniących preparatów i irygacji; higienę intymną oraz pielęgnację okolic intymnych prowadź delikatnie, a po skorzystaniu z toalety ograniczaj przenoszenie bakterii z okolic odbytu w stronę ujścia cewki;
• po zakończeniu stosunku seksualnego nie opóźniaj mikcji, jeśli odczuwasz taką potrzebę, i obserwuj związek nawrotów z aktywnością seksualną;
• wybieraj dietę bogatą w warzywa, owoce i błonnik; dieta bogata w błonnik pomaga ograniczać przewlekłe zaparcia, które mogą nasilać problemy z pęcherzem moczowym;
• utrzymuj zdrowy tryb życia i masę ciała; aktywność fizyczna wspiera pracę jelit i kontrolę metaboliczną, a cukrzyca i nadciśnienie wymagają właściwego leczenia;
• pamiętaj, że dieta bogata w jeden wybrany składnik nie jest uniwersalnym rozwiązaniem; przy kamicy zalecenia powinny być dopasowane do składu złogu, zamiast opierać się na samodzielnym eliminowaniu wapnia, szczawianów lub innych produktów.

Odpowiednie nawodnienie jest ważnym elementem profilaktyki kamicy i zmniejsza ryzyko tworzenia złogów [[5]](#source-5). U kobiet pijących mało płynów zwiększenie podaży wody może ograniczać nawroty zapalenia pęcherza [[2]](#source-2). Produkty z żurawiną mogą zmniejszać ryzyko nawrotów zakażeń w niektórych grupach, ale nie zastępują leczenia aktywnej infekcji, a optymalna postać i dawka nie są ustalone [[9]](#source-9). Preparaty o działaniu moczopędnym, takie jak skrzyp polny lub mniszek lekarski, nie powinny być stosowane jako zamiennik diagnostyki. Również inne zioła o działaniu moczopędnym mogą zwiększać diurezę, ale nie usuwają przyczyny objawów; mogą też nie być odpowiednie przy niewydolności nerek, zaburzeniach elektrolitowych lub interakcjach z lekami.